Zeytinyağından sabun (soğuk yöntem)

📖 Sabun aslında nedir?

Sabun, yağ ile güçlü bir alkalinin (baz, yani asidin tersi olan yakıcı madde) tepkimesinden doğar. Zeytinyağındaki yağ asitleri sodyum hidroksitle birleşir; ortaya yağ asitlerinin tuzu olan sabun, gliserin ve bir miktar serbest yağ asidi çıkar. Bu tepkimeye sabunlaşma denir. Kostik olmadan bu dönüşüm olmaz; "kostiksiz sabun" diye bir şey yoktur.

Kostiğin akıbeti ise hesaba bağlıdır: doğru hesaplanmış ve tepkimesi tamamlanmış sabunda kostik sabuna dönüşmüş olur; yanlış hesaplanmış ya da tepkimesi tamamlanmamış sabunda yakıcı alkali kalır. Hakemli bir çalışmanın ifadesiyle, fazla alkalinin varlığı sabunlaşmanın tamamlanmadığını gösterir ve kullanıcıda yakıcı etkiye yol açabilir. Aşağıdaki bölümler tam da bu ikinci ihtimalle ilgilidir; "nasılsa sabuna dönüşür" diye geçilecek bir konu değildir.

Soğuk yöntemin "soğuk"luğu, dışarıdan ateş uygulanmamasından gelir; ortada ısı olmadığından değil. Isı tepkimenin kendisinden çıkar. Hakemli bir çalışma soğuk sabunlaşmayı, erimiş yağlarla sodyum hidroksitin birleşmesinden açığa çıkan ısının süreci yürüttüğü bir yöntem olarak tanımlar ve tepkimenin tamamlanmasının 18-24 saat sürdüğünü, sabunların ardından 3-4 hafta olgunlaştırıldığını belirtir.

İyi yapılmış sabun bile nötr değildir, hafif bazik kalır. Ticari sabunları inceleyen ayrı bir hakemli çalışmada test edilen 22 sabunun pH'ı 7,01-10,17 aralığında ölçülmüştür. Kalıp sabunların çoğu 9,4-10,2 bandında toplanmakla birlikte, aynı çalışmada pH'ı 7,22 kadar düşük çıkan kalıp sabun da vardır. Yani "pH 7 çıkmadı, bir şey yanlış" diye düşünmek de, tek bir sayıyı hedef belleyip ona göre karar vermek de gereksizdir; sabunun doğası geniş bir bant.

Kaynak: 4, 5

📋 Güvenli çalışma düzeni nasıl kurulur?

1) Yeri seç. Havası iyi değişen bir yerde çalış. Sodyum hidroksitin tozu, sisi ya da aerosolü mukozayı tahriş eder; üstelik madde kokusuzdur, yani koku tehlikeli yoğunluklar için hiçbir uyarı vermez ve "burnuma bir şey gelmiyor" güvence değildir (ATSDR). Aynı kaynak bir ayrıntıyı daha ekler: burun, boğaz ve gözdeki tahriş hissi, mesleki maruziyet sınırı düzeyinde akut maruziyet için yeterli bir uyarı sayılır. Yani yanma hissi "alışırım" denecek bir şey değil, ortamdan çıkma işaretidir. Üreticinin güvenli kullanım kılavuzu da yeterli havalandırma olmadan çalışılmamasını ve sis ya da buharın solunmamasını söyler.

2) Ortamı boşalt. Çocuklar, evcil hayvanlar ve işi bilmeyen kimse çalışma alanında bulunmasın; kostik dökülmesi ya da sıçraması saniyeler içinde kalıcı hasar yapabilecek bir maddedir.

3) Kendini donat. Kaynak alınan güvenli kullanım kılavuzunun saydıkları: yandan da kapatan kimyasal sıçrama gözlüğü ve yüz siperi; bileği rahatça geçen, kimyasala dayanıklı lastik ya da lastik/plastik kaplı eldiven; kimyasala dayanıklı tulum; kapalı ayakkabı. Ev ölçeğinde tulum çoğu zaman yoktur; bu durumda kolları ve bacakları tam kapatan, sıçrayan damlayı emmeyen bir giysi asgari uyarlamadır — ama kaynağın önerdiği şeyin tulum olduğunu bilerek. İki ayrıntı atlanmasın: kostik gerçek deriyi (köseleyi) parçaladığı için deri çizme/ayakkabı önerilmez; ve paça çizmenin içine sokulmaz, çünkü sıçrayan kostik içeride hapsolur ve cilde yapışır.

4) Kabı doğru seç. Alüminyum ve çinko kullanma. Sodyum hidroksit bu metallere saldırır ve yanıcı hidrojen gazı açığa çıkarır; galvanizli (çinko kaplı) kova ve leğen de bu yüzden elenir. Uygulamada kostiğe dayanıklı plastik ya da paslanmaz çelik tercih edilir ve kap ısıya da dayanmalıdır. Şunu açıkça söyleyelim: bu künyede kullanılan kaynaklar hangi kabın kullanılacağına dair olumlu bir liste vermiyor, yalnız hangi metallere saldırdığını söylüyor. Cam kabın uygunluğu bu kaynaklarda ele alınmamıştır.

5) Karıştırma sırasını asla ters çevirme. Kostik suya, yavaşça ve karıştırarak eklenir; su kostiğin üzerine dökülmez. Bu kuralın künyedeki dayanağı tek bir kaynaktır: bir kostik tedarikçisinin güvenli kullanım kılavuzu "suyu kostiğe ekleme; her zaman kostiği karıştırarak suya ekle" der ve gerekçesini ısı oluşumunu en aza indirmeye bağlar. Künyedeki kurumsal kaynaklar (ATSDR, CAMEO) karıştırma sırası için bir yönerge vermez; ama CAMEO çözünmenin buharlaşma ve sıçramaya yetecek ısı açığa çıkardığını doğrular — kuralın dayandığı fizik budur. Yani sıranın kendisi tek bir teknik kılavuzdan geliyor, ardındaki ısı gerekçesi kurumsal kaynakla destekli.

6) Isıyı hesaba kat. Katı sodyum hidroksitin suda çözünmesi, buharlaşmaya ve sıçramaya yol açacak, hatta yanındaki yanıcı malzemeyi tutuşturabilecek kadar ısı açığa çıkarır. Bu yüzden kap ısıya dayanıklı olmalı, tezgâhta kâğıt-bez gibi yanıcı şeyler bulunmamalı, karışım kimsenin çarpamayacağı sabit bir yüzeyde durmalı.

7) Kostik çözeltisini yağa katıp karıştır, kalıba dök ve dokunma. Kalıptaki karışım hâlâ tepkimeye girmemiş alkali içerir; kesme ve elleme aşamasına kadar eldivenle davran.

8) İlk yardımı önceden kur. Yanında akan su olsun. ATSDR göze temasta en az 30 dakika, ciltte en az 15 dakika bol suyla yıkamayı önerir; üreticinin kılavuzu göz için en az 15 dakika der — iki süre farklı olduğunda uzun olanı esas al. Bulaşmış giysi çıkarılır. Nötrleştirici madde kullanılmaz. Yutulma durumunda kusturulmaz ve aktif kömür verilmez, vakit kaybetmeden acil sağlık yardımı istenir.

Kaynak: 1, 2, 3

📖 Olgunlaşma (kür): kalıptan çıkan sabun hazır değildir

Sabunlaşma tepkimesinin tamamlanması ile sabunun kullanıma hazır olması aynı şey değildir. Hakemli kaynak soğuk sabunlaşmanın 18-24 saatte tamamlandığını, sabunların ardından 3-4 hafta olgunlaştırıldığını söyler.

Burada dürüst olmak gerekiyor: bu bekleme süresinin gerekçesini kaynak yazmıyor. Kür süresini bildiren hakemli çalışma bunu bir uygulama olarak aktarır, nedenini tartışmaz; künyedeki diğer hakemli çalışma ise kür süresini hiç ele almaz. Bu yüzden burada "şu yüzden beklenir" diye bir açıklama okumayacaksınız. Kaynağı olan bilgi, uygulamanın kendisi ve süresi.

Beklerken önemsediğiniz şeyin ne olduğu ise ayrı ve kaynaklı bir konu: fazla alkali. Sabunların fiziksel-kimyasal özelliklerini inceleyen hakemli çalışma bunu açık biçimde koyar — fazla alkalinin varlığı sabunlaşmanın tamamlanmadığını gösterir ve kullanıcıda yakıcı etkiye bile yol açabilir. Aynı çalışma alkali yükü için iki eşik aktarır: ISO'ya göre toplam alkali oranının %2'nin altında olması beklenir; BIS ise daha sıkı bir sınırı, %1'i esas alır. İncelenen ticari sabunlarda ölçülen değerler %0,20-1,16 aralığında kalmıştır. Yani gevşek olan %2'yi tek ölçüt saymayın.

Aynı çalışma, yüksek ya da düşük pH'ın cilde zarar verebildiğini, yıkama sonrası sertlik, kuruluk ve tahrişe katkıda bulunduğunu, bunun sabunlaşma sırasında fazladan yağ eklenerek azaltılabileceğini aktarır. Uygulamada buna "süperyağ" denir: kostiği yağın tamamını tüketmeyecek kadar hesaplamak. Soğuk yöntemle üretilmiş ticari doğal sabunları inceleyen hakemli çalışmada bu pay %6 olarak uygulanmıştır. Bu bir reçete değil, örnek bir değerdir; kendi yağınız için doğru kostik miktarını güvenilir bir sabunlaşma değeri tablosundan hesaplamanız gerekir.

Kaynak: 4, 5

📖 Sabun hazır mı? Nasıl anlaşılır

Takvim tek başına ölçüt değildir. Kaynak 3-4 haftalık bir olgunlaşma bildirir, ama tarif, kullanılan yağ, kostik hesabındaki hata payı ve deponun nemi sonucu değiştirir. Karar ölçmeye dayanmalı, "bu kadar bekledim, olmuştur" duygusuna değil.

Bakılacak şey pH ve serbest alkalidir — ama pH'ı bir hedef gibi okumayın. Ticari sabunları inceleyen çalışmada test edilen 22 sabunun pH'ı 7,01-10,17 arasında çıkmış; kalıp sabunların çoğu 9,4-10,2 bandında toplanmakla birlikte, kalıp sabunlar arasında 7,22 ölçülen de olmuştur. Yani sabununuz 8,5 ölçtü diye kusurlu sayılmaz, 10 ölçtü diye de kanıtlanmış biçimde iyi sayılmaz. pH kâğıdı ya da ölçer kabaca fikir verir; alkali yükünün sayısal karşılığı ise laboratuvarda serbest/toplam alkali tayiniyle bulunur ve satış düşünüyorsanız bu yolu ciddiye almalısınız.

Geleneksel "dil testi"nden, yani sabunu diline değdirip çarpma hissi aramaktan uzak durun. Bu yöntem gerçekten yaygındır ve deneyimli ustanın elinde işe yaradığı olur. Ama ölçmeye çalıştığınız şeye bakın: fazla alkali. Hakemli kaynağın fazla alkali için söylediği, kullanıcıda yakıcı etki yapabildiğidir. Yakıcı olup olmadığını merak ettiğiniz şeyi ağız içi mukozanızla yoklamak, testin kendisini riske çevirir; üstelik sonuç "çarptı/çarpmadı" gibi öznel bir histir, sayı vermez. Ölçmek istediğiniz riski vücudunuzla ölçmeyin.

Kullanırken ciltte kaşındırma, yakma ya da olağandışı kuruluk hissi veriyorsa o kalıbı kullanmayı bırakın. Hakemli kaynak fazla alkalinin hem tamamlanmamış sabunlaşmanın göstergesi olduğunu hem de kullanıcıda yakıcı etki yapabildiğini söylüyor.

Kaynak: 4, 5

📖 Yaygın yanlışlar

"Kostiksiz doğal sabun yaptım." Sabun tanımı gereği yağ asitlerinin alkali tuzudur; yağ bir bazla tepkimeye girmeden sabun oluşmaz. Kostiksiz üretilen şey sabun değil, ya hazır sabun kütlesinin eritilip yeniden dökülmüş hâli ya da başka bir temizleyicidir. Kostik korkusunun panzehiri kostiği yok saymak değil, hesabı doğru yapmaktır: doğru hesaplanmış ve tam sabunlaşmış sabunda kostik sabuna dönüşmüştür; yanlış hesaplanmış ya da tepkimesi tamamlanmamış sabunda yakıcı alkali kalır ve bu, kullanıcıda yakıcı etki yapabilir.

"Suyu kostiğe dökmüşüm, sonuçta ikisi karışıyor." Sonuç aynı değildir. Çözünme ısısı bir anda ve tek noktada açığa çıkarsa karışım buharlaşıp sıçrayabilir; üreticinin güvenli kullanım kılavuzu bu yüzden suyu kostiğe eklemeyi yasaklar. Sıra bir gelenek değil, güvenlik kuralıdır.

"Büyükannem eldivensiz yapardı, bir şey olmazdı." Bu itiraz gerçektir ve küçümsenecek bir şey değil; bu zanaat Anadolu'da kuşaklarca eldivensiz sürdürüldü ve ortaya iyi sabun çıktı. Ama maddenin kimyası değişmedi: sodyum hidroksit o zaman da gözde kalıcı hasara ve körlüğe, ciltte derin yaralı yanığa yol açabilen bir maddeydi. Kazanın gelmemiş olması riskin olmadığını göstermez. Geleneği sürdürmek için gözünüzü ortaya koymanız gerekmiyor; gözlük ve eldiven tarifin değil, çalışma düzeninin parçasıdır.

"Sabun ne kadar bazikse o kadar iyi temizler." Fazla alkali temizlik gücü değil, tamamlanmamış sabunlaşma göstergesidir ve kullanıcıda yakıcı etki yapabilir; hakemli kaynak yüksek pH'ın cilt kuruluğu, sertlik ve tahrişe katkıda bulunduğunu da aktarır.

"Alüminyum tencerem var, iş görür." Görmez. Kostik alüminyumu aşındırır ve yanıcı hidrojen gazı açığa çıkarır; kapalı bir mutfakta bu ciddi bir risktir. Aynı şey çinko ve galvanizli kaplar için de geçerlidir.

Kaynak: 1, 2, 3, 5

📖 Satmayı düşünüyorsanız: sabun Türkiye'de kozmetik üründür

Kendinize ve komşunuza yaptığınız sabun bir şey, pazarda satmak başka bir şeydir. Türkiye'de kozmetik ürünlerin piyasaya ilk kez arz edilmesinden önce Sağlık Bakanlığı'na bildirimde bulunulması zorunludur; bildirimden sonra üründe ya da üreticide meydana gelen değişikliklerin de bildirilmesi gerekir.

TİTCK'nin bildirim sayfası ilgili mevzuatı 5324 sayılı Kozmetik Kanunu, 7223 sayılı Kanun ve Kozmetik Ürünler Yönetmeliği olarak sıralar. Bildirim, "sorumlu kişi" tarafından Ürün Takip Sistemi (ÜTS) üzerinden yapılır; ürünün etiketi ve ambalaj görselleri sisteme okunabilir biçimde sunulur. Bildirim sonrasında bildirimin kayda alındığına dair ayrıca bir yazı ya da belge düzenlenmez ve bildirimi yapılan ürünlerle ilgili anılan kanunlarda belirtilen tüm sorumluluklar sorumlu kişiye aittir.

Kendi durumunuzun bu kapsama nasıl girdiğini, hangi belgelerin isteneceğini ve üretim yerinizle ilgili koşulları doğrudan TİTCK'den teyit edin. Küçük ölçekli üretimin ayrıntıları burada özetlenenden fazladır ve mevzuat değişebilir.

Kaynak: 6

🔗 İlgili içerik

• Zeytin Sabunun ana hammaddesi zeytinyağı; hasat ve sıkım künyesi sabunun girdisini anlatır.
• Defne Defne yağı, Antakya ve Halep geleneğinde zeytinyağı sabununa katılan klasik bileşendir.

📚 Kaynaklar

1. Sodium Hydroxide, Solid — kimyasal tehlike ve tepkime kaydı, CAMEO Chemicals (NOAA Office of Response and Restoration / US EPA) ulusal kurum
2. Medical Management Guidelines: Sodium Hydroxide, Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR/CDC), Toxic Substance Portal ulusal kurum
3. Safe Handling Guide: Sodium Hydroxide — kostik sodanın güvenli kullanımı, seyreltme sırası ve koruyucu donanım kılavuzu, CORECHEM Inc. (üretici/tedarikçi teknik kılavuzu) firma teknik sayfası ticari kaynak
4. The Effects of Cold Saponification on the Unsaponified Fatty Acid Composition and Sensory Perception of Commercial Natural Herbal Soaps (hakemli makale, PMC6225244) hakemli makale
5. Comprehensive evaluation of physico-chemical, antioxidant, and antimicrobial properties in commercial soaps: A study on bar soaps and liquid hand wash (hakemli makale, PMC11867263) hakemli makale
6. Kozmetik Ürün Bildirimi, T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) ulusal kurum