Semizotugiller

Bu sayı neden bu?

Semizotuna ÖZGÜ, sahada denenmiş bir ekim nöbeti aralığı öneren kurumsal kaynak bulunamadı; bu yüzden 3 yıl bir denemeden değil, temkinli editör tercihinden gelmektedir. Sayının iki dayanağı var. Birincisi kök-ur nematodu (Meloidogyne): semizotu bu nematodu besler — Meloidogyne incognita'da çok yüksek, M. arenaria ve M. javanica'da yüksek düzeyde çoğalmayı destekler, ama kendi etli kökünde ur (şişkinlik) neredeyse hiç oluşmaz; yani toprak yüklenirken kök gözle temiz görünür (Kokalis-Burelle & Rosskopf 2012). Türkiye'de de semizotu M. incognita ırk 1 ve ırk 2'ye hassas bulunmuş (Kantarcı ve ark. 2023), ayrıca böbrek nematoduna (Rotylenchulus reniformis) konukçu olarak listelenmiştir (Taşdelen ve ark. 2024). İkincisi tohum bankasıdır: tohum toprakta 30-40 yıl sonra bile çimlenebilmektedir (Cornell CALS; Mohler ve ark. 2021). Bu iki nedenle düşük riskli familyalar için verilen 2-3 yıllık aralığın temkinli ucu seçilmiştir.

🌱 Baklagil değildir, havadan azot bağlamaz — topraktan azot çeker, ama talebi ılımlı-düşüktür. Tarla denemesinde en iyi miktar/kalite dengesi 60 kg N/ha (yaklaşık 6 kg saf azot/dekar) dozunda bulunmuş, bu dozda 5,1 kg/m² taze verim alınmıştır; daha yüksek dozlarda yaprak ve gövdede nitrat ile oksalik asit birikimi artmaktadır (Santos ve ark. 2016). Yani gübreyi artırmak burada kalite tarafında bedel yaratabilir.

🪴 Ölçülmüş kök derinliği (cm) veren kurumsal kaynak bulunamadı; bu yüzden kesin bir sınıf verilemiyor. Kaynaklar semizotu için 'kalın kazık kök + ikincil saçak kökler' tarifi yapar (Cornell CALS; Mohler ve ark. 2021) — kazık kök tarifi 'sığ' etiketinin aleyhinedir, bu nedenle ham verideki 'sığ' sınıflandırması düşürülmüştür. Sık karıştırılan bir nokta: kaynaklardaki 2,5 cm değeri tohumun ÇIKABİLDİĞİ derinliktir (yani ekim/çimlenme derinliği), kökün indiği derinlik değildir.

Bu familyayı vuran toprak kaynaklı etmenler (1)

Bu iki sütun aynı şey değildir. "Toprakta yaşama süresi" etmenin ne kadar hayatta kaldığını, "önerilen dönüş aralığı" ise hastalık baskısını zarar eşiğinin altına indirmek için beklenmesi gereken süreyi gösterir. Bu yüzden 20 yıl yaşayan bir etmen için 4 yıllık aralık önerilebilir — bu çelişki değildir, ama toprağın temizlendiği anlamına da gelmez.

Bundan sonra ne gelebilir?

Semizotugiller hasat edildikten sonra aynı parsele ekilebilecekler.

• Buğdaygiller Çok iyi
  Semizotunun geride bıraktığı asıl miras gözle görülmeyen kök-ur nematodu (Meloidogyne) popülasyonudur — semizotu bu nematodu çoğaltırken kökünde ur (şişkinlik) neredeyse hiç oluşturmaz, yani uyarı vermez (Kokalis-Burelle & Rosskopf 2012). UC IPM, kök-ur popülasyonunu düşürmek için rotasyona sokulabilecek bitkiler arasında buğday ve arpa gibi küçük tahılları ve sudan otunu sayar; tahıl bu gizli birikimi kıran en doğrudan halkadır. İkinci kazanç yabancı ot tarafındadır: semizotu ışık için zayıf rekabetçidir ve gölgede yavaş büyür, sık tahıl örtüsü yüzeydeki tohumdan çıkan fideleri bastırır (Cornell CALS).
• Papatyagiller İyi
  Bu familya ikiye bölünür, ayrımı atlamayın. Kadife çiçeği (Tagetes) semizotu sonrası yapılabilecek en iyi temizlik hamlesidir; en geniş etkiyi Fransız kadife çiçeği (Tagetes patula) verir, ancak ancak asıl üründen en az iki ay önce, aynı parsele TAM ALAN ekilirse işe yarar — sıra arasına ara ürün olarak serpiştirilirse etkisizdir (UF/IFAS ENY-056). Buna karşılık MARUL, UC IPM'in kök-ur nematoduna duyarlı bitkiler listesindedir ve ayrıca semizotu fideleriyle fosfor için rekabete girer (Cornell CALS). Ayçiçeği ve enginar için doğrulanmış konukçuluk verisi bulunamadı.
• Baklagiller Nötr
  Semizotu azot bağlamaz, çeker; ancak talebi düşük olduğu için toprağı ağır yormaz — baklagilin getireceği azot burada bir kurtarma değil, ılımlı bir kazançtır. Belirleyici olan yine nematoddur ve familya ikiye ayrılır: UC IPM hem FASULYEYİ hem BEZELYEYİ kök-ur nematoduna duyarlı bitkiler arasında sayar, buna karşılık DAYANIKLI fasulye çeşitlerini kök-ur popülasyonunu düşürmek için rotasyona uygun gösterir. Yani bu satırda skoru belirleyen şey familya değil, çeşit seçimidir: dayanıklı çeşit kullanılırsa kazanç, duyarlı çeşit kullanılırsa risk vardır.
• Ballıbabagiller Nötr
  Semizotuyla ortak, belgelenmiş bir toprak patojeni bilinen kaynaklarda geçmiyor; bu satır genel rotasyon ilkesine dayanır. İki ayrı durum vardır. NANE, KEKİK, BİBERİYE çok yıllıktır — bunlar aslında ardıl ürün değil, parseli rotasyondan çıkaran kalıcı ekimlerdir; toprakta 30-40 yıl canlı kalabilen semizotu tohum bankasının (Cornell CALS) üstüne çapalanması zor, çok yıllık bir kültür kurmak yıllarca sürecek bir ot mücadelesi demektir, bu yüzden temiz olmayan yatağa çok yıllık koymayın. FESLEĞEN tek yıllıktır ve rotasyona girer.
• Hodangiller Nötr
  Hodan ile semizotu arasında ortak bir toprak patojeni, ortak zararlı ya da besin çakışması gösteren doğrulanmış bir kaynak bulunamadı; bu satır genel rotasyon ilkesine dayanır — farklı familya, bilinen bir çakışma yok, ama kanıtlanmış bir fayda da yok. İki pratik not: hodan geniş yapraklarıyla toprağı erken gölgeleyerek semizotu fidelerini baskılayabilir (semizotu ışık için zayıf rekabetçidir — Cornell CALS); buna karşılık hodan da bol tohum dökerek kendi kalıcı popülasyonunu kurar, yani semizotu tohum bankasının üstüne kendiliğinden yayılan ikinci bir tür eklemiş olursunuz.
• Soğangiller Nötr
  Soğan, sarımsak ve pırasa UC IPM'in kök-ur nematoduna duyarlı bitkiler listesinde geçmiyor; fakat bu bir dayanıklılık kanıtı DEĞİLDİR — o liste kapsamlı bir konukçuluk taraması değil, duyarlı bitkilerin açık uçlu bir sayımıdır. Bu nedenle ham veride verilen 'iyi' notu 'nötr'e çekilmiştir. Semizotuyla ortak bir toprak patojeni de bilinen kaynaklarda geçmiyor ve semizotu toprağı besin bakımından ağır yormadığı için soğanın ılımlı talebiyle çakışmaz. ASIL RİSK YABANCI OTTUR: soğangiller ince ve dik yapraklarıyla toprağı gölgelemez, semizotu tohumu ise yüzeyin ilk 2,5 cm'sinden bol çıkar ve toprakta 30-40 yıl canlı kalabilir (Cornell CALS) — malç, sık çapa ve erken müdahale planlamadan bu parsele soğan koymayın; çapada kopan gövde parçaları yeniden köklendiği için sökülen bitkiyi yüzeyde bırakmayın.
• Susamgiller Nötr
  Susam ile semizotu arasında ortak bir toprak patojeni bilinen kaynaklarda geçmiyor; bu satır genel rotasyon ilkesine dayanır. Pratik uyarı yabancı ot tarafındadır: susam da semizotu gibi sıcak mevsim bitkisidir ve sıra arası geç kapanır, yani semizotu tohum bankasının en aktif olduğu dönemde tarlayı açık bırakır — semizotu tohumu yüzeyin ilk 2,5 cm'sinden bol çıktığı ve toprakta 30-40 yıl canlı kalabildiği için (Cornell CALS) çapa/malç planı olmadan bu sıralamaya girmeyin.
• Turpgiller / Lahanagiller Nötr
  İki yön birbirini dengeler. Olumlu yan: semizotuyla ortak bir toprak patojeni bilinen kaynaklarda geçmiyor, lahanagillerin kendi ağır sorunu olan kök uru (Plasmodiophora brassicae) semizotuyla ilgisizdir ve hızla kapanan geniş yaprak örtüsü, ışık için zayıf rekabetçi olan semizotu fidelerini bastırır (Cornell CALS). Olumsuz yan aynı ağırlıkta: UC IPM lahanagilleri, turbu ve şalgamı kök-ur nematoduna duyarlı bitkiler arasında sayar — semizotunun ur göstermeden çoğalttığı nematod bu ürünlerde beslenmeye devam eder ve turp ile şalgamda çatallanma/deformasyon doğrudan pazar kaybıdır. Pratik sonuç: parselde nematod şüphesi yoksa sorunsuz, şüphe varsa önce tahıl ya da tam alan kadife çiçeği koyun.
• Ispanakgiller (Pancargiller) Kaçın 1 yıl bekle
  UC IPM hem PANCARI hem ISPANAĞI kök-ur nematoduna duyarlı bitkiler arasında sayar; semizotu bu nematodu ur göstermeden, yani çiftçiye hiçbir uyarı vermeden çoğalttığı için (Kokalis-Burelle & Rosskopf 2012) hemen ardından pancar ekmek, birikmiş popülasyonu doğrudan yumru köke teslim etmek olur — pancarda çatallanma ve deformasyon pazar değerini düşürür. İkinci bir zorluk daha var: semizotu ile ıspanak/pancar yakın akrabadır (ikisi de Caryophyllales takımından), bu yüzden yatağa çıkan semizotu fideleri erken dönemde ürünle karıştırılabilir ve seçici ot mücadelesi zorlaşır. Bekleme yılı BOŞ NADAS DEĞİLDİR: arada kök-ur için zayıf konukçu bir tahıl ya da tam alan kadife çiçeği sezonu geçirilmelidir.
• Kabakgiller Kaçın 3 yıl bekle
  UC IPM hıyarı, kavunu ve kabağı kök-ur nematoduna duyarlı bitkiler arasında sayar; semizotu bu nematodu görünür ur bırakmadan çoğalttığı için (Kokalis-Burelle & Rosskopf 2012) kabakgiller birikmiş popülasyonun üzerine ekilmiş olur — kök-ur zararı kavun ve karpuzda çoğu kez sıcak günlerde ani solgunluk ve verim düşüşü olarak ortaya çıkar. Tek hafifletici etken yabancı ot tarafındadır: kabak ve karpuzun toprağı örten geniş yaprakları, ışık için zayıf rekabetçi olan semizotu fidelerini geç dönemde bastırır (Cornell CALS) — ama bu, nematod riskini telafi etmez. Bekleme yılı arada zayıf konukçu bir tahıl veya tam alan kadife çiçeği sezonu ile doldurulmalıdır.
• Maydanozgiller / Havuçgiller Kaçın 1 yıl bekle
  Bu familya semizotu sonrası çift darbe alır. Birincisi nematod: UC IPM hem havucu hem kerevizi duyarlı bitkiler arasında sayar ve havuçta kök-ur zararı doğrudan pazarlanabilirliği bitiren çatallanma/deformasyon olarak çıkar; semizotu bu nematodu ur göstermeden çoğalttığı için (Kokalis-Burelle & Rosskopf 2012) tarla ekim öncesi temiz görünürken hasatta çatallı havuç bulabilirsiniz. İkincisi yabancı ot: havuç, maydanoz ve dereotu yavaş çimlenen, ilk haftalarda cılız kalan bitkilerdir; semizotu tohumu ise yüzeyin ilk 2,5 cm'sinden yoğun çıkar ve toprakta 30-40 yıl canlı kalabilir (Cornell CALS) — yavaş kalkan havuç sırası semizotu fidesiyle dolar, elle temizlemek pahalıya patlar. Bekleme yılı arada bir tahıl ya da tam alan kadife çiçeği sezonu ile doldurulmalıdır.
• Patlıcangiller Kaçın 2 yıl bekle
  Semizotu sonrası en riskli ticari seçenek budur: UC IPM domates, biber, patlıcan ve patatesin dördünü de kök-ur nematoduna duyarlı bitkiler arasında sayar; semizotu ise bu nematodu (özellikle Meloidogyne incognita'yı) çok yüksek sayıda çoğaltırken kendi etli kökünde neredeyse hiç ur oluşturmaz (Kokalis-Burelle & Rosskopf 2012). Yani söktüğünüz semizotu kökü tertemiz görünürken toprak yüklenmiş olabilir ve bunu ilk fark ettiğiniz an, sıcaklar bastırdığında solan domates sırası olur. Patateste ayrıca yumru üzerindeki nematod kabartıları doğrudan pazar kaybıdır. Bekleme yılları BOŞ NADAS DEĞİLDİR: kök-ur için zayıf konukçu bir tahıl (buğday/arpa/sudan otu) veya tam alan kadife çiçeği ile doldurulmalıdır; dayanıklı domates çeşidi kullanılırsa risk düşer.
• Semizotugiller Kesinlikle kaçın 3 yıl bekle
  Aynı familyanın kendi ardından gelmesidir; üç mekanizma üst üste biner. (1) Semizotuna özgü ak pas (Albugo portulacae) uygun koşullarda bitkiyi tümüyle yok edebilir ve aynı yatakta üst üste ekim hastalık baskısını artırır (Mohler ve ark. 2021). (2) Tohum bankası katlanır: tek bir bitki binlerce, iri bitkiler 100.000'i aşkın tohum döker ve tohum 30-40 yıl sonra bile çimlenebilir (Cornell CALS) — arka arkaya iki sezon, parseli on yıllarca sürecek bir semizotu rezervine çevirir. (3) Kök-ur nematodu popülasyonu ikinci sezonda da beslenmeye devam eder, üstelik ur oluşmadığı için hiçbir uyarı vermez (Kokalis-Burelle & Rosskopf 2012). Bu üç nedenle aynı yatağa dönüş 3 yıldan önce olmamalıdır.

🌿 Katalogdaki bitkiler (1)

Semizotu

Bu familyaya giren bitkiler (6)

Ürün katalogunda olmasa da bu familyaya giren bitkiler — ekim nöbetinde hepsi aynı sayılır.

📚 Kaynaklar

• Kokalis-Burelle, N. & Rosskopf, E.N. (2012) 'Susceptibility of Several Common Subtropical Weeds to Meloidogyne arenaria, M. incognita, and M. javanica', Journal of Nematology, 44(2), pp. 142-147. PMID: 23482324; PMCID: PMC3578473. ↗ kaynak 2012 tarihli
• Mohler, C.L., Teasdale, J.R. & DiTommaso, A. (2021) Manage Weeds on Your Farm: A Guide to Ecological Strategies, 'Purslane, common (Portulaca oleracea)' bölümü. College Park, MD: Sustainable Agriculture Research and Education (SARE), USDA-NIFA. ↗
• Cornell University College of Agriculture and Life Sciences (CALS), Weed Science Program. 'Common purslane (Portulaca oleracea L.)' — Weed Profiles. Ithaca, NY: Cornell University. ↗
• Kantarcı, Z., Gürkan, T. & Gürkan, B. (2023) 'Bazı Yabancı Ot Türlerinin Kök-Ur Nematodlarına (Meloidogyne incognita ırk 1 ve Meloidogyne incognita ırk 2) Karşı Reaksiyonlarının Araştırılması', Türkiye Herboloji Dergisi (Turkish Journal of Weed Science), 26(3), ss. 190-198. ↗
• Taşdelen, H., Yüksel, E., İmren, M., Çolak, E.Ş., Güven, O. & Canhilal, R. (2024) 'Bitki Paraziti Nematodlara Konukçuluk Yapan Yabancı Otlar', Türkiye Herboloji Dergisi (Turkish Journal of Weed Science), 27(1), ss. 36-48. ↗
• Santos, R.V., Machado, R.M.A., Alves-Pereira, I. & Ferreira, R.M.A. (2016) 'The influence of nitrogen fertilization on growth, yield, nitrate and oxalic acid concentration in purslane (Portulaca oleracea)', Acta Horticulturae, 1142, pp. 299-304. DOI: 10.17660/ActaHortic.2016.1142.45 ↗ kaynak 2016 tarihli