Susamgiller

Bu sayı neden bu?

Susama özgü sayı veren doğrulanmış tek kaynak FiBL'in organik susam el kitabıdır: aynı tarlada susam ekimleri arasında 2-3 yıllık bir ara bırakılması önerilir (Lefebvre, Bernet ve van den Berge 2022, s.11). Aralığın temkinli ucu olan 3 yıl alınmıştır. Aralığı gerektiren asıl etmen susam solgunluğudur (Fusarium oxysporum f.sp. sesami): mantar toprakta klamidospor denen kalın duvarlı dinlenme sporlarıyla yaşar ve tohumla da taşınır (TNAU). İkinci etmen kömürümsü çürüklüktür (Macrophomina phaseolina); bu mantarın mikrosklerot denen dinlenme yapıları toprakta 15 yıla kadar yaşar (Marquez ve ark. 2021), yani 3 yıl onu tarladan temizlemez — aralık patojeni yok etmeyi değil, bulaşma yükünü zarar eşiğinin altına indirmeyi hedefler. ARADAKİ YILLARIN İÇERİĞİ SAYIDAN ÖNEMLİDİR: Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü broşürü solgunluk ve kök çürüklüğüyle mücadelede özellikle tahıllarla münavebenin büyük önem taşıdığını yazar (Tan 2015) — 3 yıllık ara buğday, arpa, mısır ya da sorgumla doldurulmalıdır.

🌱 Susam azot BAĞLAMAZ; baklagil değildir, topraktan azot çeken bir yağ bitkisidir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü toprak analizine göre dekara saf madde olarak 8-10 kg azot ve 8-10 kg fosfor, toprakta yeterli değilse 6-8 kg/da potasyum önerir (Tan 2015); 8-10 kg/da saf azot yaklaşık 80-100 kg/ha eder — bu orta düzeyde bir taleptir, mısır gibi çok yüksek talepli değildir ama toprağı da iyileştirmez. Rotasyondaki doğru yeri tüketici halkadır: FiBL, susamın baklagilden ya da yeşil gübreden SONRA ekilmesinin daha yüksek tane verimi verdiğini belirtir.

🪴 FAO-56 Tablo 22'ye göre susamın maksimum etkili kök derinliği 1,0-1,5 m, toprak suyu tüketim oranı p = 0,60 (Allen ve ark. 1998). Karşılaştırma için aspir 1,0-2,0 m, ayçiçeği 0,8-1,5 m. Derin kök, susamı sığ köklü ürünlerin (ör. soğan, ıspanak) ardına ya da öncesine koymayı besin katmanı açısından anlamlı kılar; ancak kurak-sıcak yılda derin toprak nemini de tüketir.

Bu familyayı vuran toprak kaynaklı etmenler (2)

Bu iki sütun aynı şey değildir. "Toprakta yaşama süresi" etmenin ne kadar hayatta kaldığını, "önerilen dönüş aralığı" ise hastalık baskısını zarar eşiğinin altına indirmek için beklenmesi gereken süreyi gösterir. Bu yüzden 20 yıl yaşayan bir etmen için 4 yıllık aralık önerilebilir — bu çelişki değildir, ama toprağın temizlendiği anlamına da gelmez.

Bundan sonra ne gelebilir?

Susamgiller hasat edildikten sonra aynı parsele ekilebilecekler.

• Buğdaygiller Çok iyi
  EN GÜÇLÜ ARDIL. Susamın dönüş aralığını belirleyen asıl etmen solgunluk ve kök çürüklüğüdür; ETAE broşürü bu etmenlerle mücadelede özellikle tahıllarla münavebenin büyük önem taşıdığını yazar (Tan 2015), FiBL de susamı sorgum, mısır ve teff gibi tahıllarla döndürmeyi açıkça önerir. Mekanizma: susam solgunluğu etmeni Fusarium oxysporum f.sp. sesami konukçuya özgüdür — tahılda hastalık yapmaz, bu yüzden konukçusuz geçen yıllarda topraktaki bulaşma yükü zamanla azalır. UYARI: mısır ve sorgum kömürümsü çürüklük (Macrophomina phaseolina) konukçusudur (Marquez ve ark. 2021); bu hastalığın geçmişi olan tarlada mısır/sorgum yerine buğday-arpa seçin.
• Ballıbabagiller İyi
  Genel rotasyon ilkesi: fesleğen, nane, kekik ve biberiyenin bilinen toprak hastalıkları kendi türlerine bağlıdır ve susamın solgunluk etmeniyle ortak konukçuluk bilinen kaynaklarda gösterilmemiştir. Ek olarak çok yıllık nane/kekik/biberiye parseli yıllarca kapatır; bu da susamın konukçuya özgü patojenlerine uzun bir konukçusuz dönem yaşatır ve bulaşma yükünü düşürür.
• Hodangiller İyi
  Genel rotasyon ilkesi: hodan ve arıotu farklı bir familyadır ve susamla ortak, doğrulanmış bir toprak patojeni bilinen kaynaklarda geçmiyor; kazık kökü ve bol biyokütlesiyle yeşil gübre, arı ve faydalı böcek bitkisi olarak susam sonrası boş parseli değerlendirir.
• Ispanakgiller (Pancargiller) İyi
  Genel rotasyon ilkesi: ıspanak ve pancarın başlıca toprak hastalıkları kendi türlerine bağlıdır ve susamla ortak konukçuluk bilinen kaynaklarda gösterilmemiştir. Katman uyumu da olumludur: ıspanak sığ köklü ve güzlük olduğu için derin köklü yazlık susamın ardındaki boşluğa farklı toprak katmanı ve farklı mevsimle oturur.
• Kabakgiller İyi
  Hıyar, kavun ve karpuz kök-ur nematoduna duyarlı bitkilerdir; susam sera denemesinde Meloidogyne incognita'yı çoğaltmadığı için (üreme faktörü en çok 0,23; duyarlı domates kontrolü 27,50 — NC State 2022) bu sonuç tarlada da geçerliyse ardıl kabakgil daha temiz bir toprakta başlar. Susamla ortak, doğrulanmış bir solgunluk etmeni bilinen kaynaklarda geçmiyor; Fusarium formae speciales'i konukçuya özgüdür (ör. karpuz solgunluğu etmeni yalnız karpuza saldırır). UYARI: kavunda kömürümsü çürüklük/vine decline geçmişi olan sıcak-kurak tarlada susam→kavun sırası inokulumu besleyebilir.
• Maydanozgiller / Havuçgiller İyi
  Özellikle havuç için elverişli bir ardıl. Kök-ur nematodu havuçta doğrudan pazarlanabilir ürünü bitirir: UC IPM, parazit faaliyetin büyümekte olan kökü zedeleyerek çatallı, urlu ya da bodur bir kazık kök ortaya çıkardığını yazar. Susam sera denemesinde bu nematodu çoğaltmadığı için (M. incognita'da üreme faktörü en çok 0,23) ardılına daha düşük nematod baskılı toprak bırakması beklenir. Maydanozgillerle ortak, doğrulanmış bir toprak patojeni bilinen kaynaklarda geçmiyor.
• Patlıcangiller İyi
  Susamın nematod avantajından en çok kazanabilecek familyalardan biri. NC State'in SERA denemesinde susam çeşitlerinde kök-ur nematodunun (Meloidogyne incognita) üreme faktörü en fazla 0,23 iken duyarlı domates kontrolünde 27,50 çıktı — yani susam bu nematodu çoğaltmadı; bu tarlada da geçerli olursa ardıl domates/biber/patlıcan daha düşük nematod baskısıyla başlar. Ortak solgunluk riski de beklenmez: Fusarium'un formae speciales'i konukçuya özgüdür, susamınki (f.sp. sesami) domates/patlıcanınkinden farklıdır. UYARI: patates Macrophomina phaseolina konukçusudur (Marquez ve ark. 2021).
• Soğangiller İyi
  Genel rotasyon ilkesine dayanan değerlendirme: farklı familyaya geçmek, konukçuya özgü toprak patojenlerini konukçusuz bırakır ve bulaşma yükünün zamanla azalmasını sağlar. Soğangillerin ağırlıklı toprak hastalıkları Allium türlerine bağlıdır ve susamla ortak konukçuluk bilinen kaynaklarda gösterilmemiştir. Zamanlama da oturur: ikinci ürün susam eylül-ekimde kalkar, sarımsak ve soğan güzlük dikimi hemen ardından yapılabilir.
• Turpgiller / Lahanagiller İyi
  Turpgiller, susamın iki ana toprak patojeninin bilinen konukçuları arasında geçmiyor: susam solgunluğu etmeni konukçuya özgüdür ve Marquez ve ark.'nın (2021) andığı Macrophomina kültür konukçuları arasında turpgil yer almaz. Ek kazanç: hardal/turp yeşil gübresi çiçeklenme döneminde biçilip toprağa karıştırıldığında içindeki glukozinolatlar allil-izotiyosiyanata dönüşerek biyofümigasyon yapar — Cornell bunu kimyasal fumigant metam sodyumun etkili maddesine benzetir. KOŞUL: etki kendiliğinden olmaz; biçtikten sonra 20 dakika içinde toprağa karıştırın, yüzeyi kapatın ve sulayın (izotiyosiyanat açığa çıkması için su gerekir).
• Ebegümecigiller Nötr
  Özel bir kazanç gösterilemiyor, koşullu bir risk var. Olumlu yan: FiBL, susamın uygun rotasyon ortakları arasında PAMUĞU açıkça sayar; ayrıca bamya gibi kök-ura duyarlı bir sebze, susamın (sera denemesinde görülen) düşük nematod çoğaltma özelliğinden yararlanabilir. Olumsuz yan: susamın kendisi kömürümsü çürüklük (Macrophomina phaseolina) konukçusudur ve pamuğun da bu mantara konukçuluğu genel literatürde yaygın biçimde anılır; kömürümsü çürüklük geçmişi olan sıcak-kurak tarlada iki duyarlı ürünü arka arkaya koymak temkinsizdir.
• Papatyagiller Nötr
  BU SATIR İKİYE BÖLÜNÜR. Marul, aynısefa, kadife çiçeği ve enginar için susam sonrası bilinen bir sorun kaynaklarda geçmiyor — ama AYÇİÇEĞİ İÇİN RİSKLİDİR: ayçiçeği de susam gibi Macrophomina phaseolina konukçusudur (Marquez ve ark. 2021), iki konukçu üst üste geldiğinde topraktaki mikrosklerot yükü artar. Aynı kaynak rotasyonun bu patojeni kontrol etmekte etkili olmadığını yazar ve mikrosklerotların toprakta 15 yıla kadar yaşadığını bildirir. Ayçiçeği ekecekseniz bu hücreyi 'kaçınılacak' olarak okuyun; marul/kadife çiçeği ekecekseniz bilinen bir engel yok.
• Semizotugiller Nötr
  Genel rotasyon ilkesi: farklı familyadır ve susamla ortak, doğrulanmış bir toprak patojeni bilinen kaynaklarda geçmiyor; buna karşılık semizotu için susamın sağladığı özel bir öncü kazanç da gösterilemedi — bu yüzden nötr. Pratik kısıt: semizotu da sıcak mevsim bitkisidir, susam hasadından sonra aynı sezonda ardına gelmez, ertesi ilkbaharı bekler.
• Baklagiller Kaçın 2 yıl bekle
  Azot dengesini geri kuran ardıl. Susam azot bağlamaz, harcar (ETAE dekara 8-10 kg saf azot önerir); baklagilin kök nodüllerindeki bakteriler havanın azotunu bitkinin kullanabileceği biçime çevirir ve bu açığı kapatır. FiBL susamın uygun rotasyon ortakları arasında soya, maş ve börülceyi açıkça sayar; ayrıca susamın baklagilden ya da yeşil gübreden sonra ekilmesinin tane verimini artırdığını belirtir — yani baklagili susamın hemen ardına koymak, 3 yıl sonraki susam turunu da doğru kurar. UYARI: soya, börülce, nohut ve yer fıstığı Macrophomina phaseolina konukçusudur (Marquez ve ark. 2021); kömürümsü çürüklük görülmüş sıcak-kurak tarlada susam→yazlık baklagil sırası bu mantarın yükünü kırmaz.
• Susamgiller Kesinlikle kaçın 3 yıl bekle
  Aynı familya, üstelik pratikte aynı tür — en kötü seçenek. FiBL aynı tarlada susam ekimleri arasında 2-3 yıllık ara bırakılmasını önerir; burada aralığın temkinli ucu olan 3 yıl uygulanır. Mekanizma: susam solgunluğu etmeni Fusarium oxysporum f.sp. sesami toprakta klamidosporla VE tohumla taşınır; kömürümsü çürüklüğün mikrosklerotları toprakta 15 yıla kadar yaşar (Marquez ve ark. 2021) ve aynı kaynak rotasyonun bu patojeni kontrol etmekte etkili olmadığını yazar. FiBL ayrıca bakteriyel yanıklık ve susam gal sineğini de rotasyonla azalan etmenler arasında sayar. Aradaki yılları TAHILLA doldurun, sertifikalı-temiz tohumluk kullanın ve ikinci ürün olarak ekilen susamı da tam bir 'susam yılı' sayın.

🌿 Katalogdaki bitkiler (1)

Susam

Bu familyaya giren bitkiler (5)

Ürün katalogunda olmasa da bu familyaya giren bitkiler — ekim nöbetinde hepsi aynı sayılır.

📚 Kaynaklar

• Lefebvre, N., Bernet, T. and van den Berge, P. (2022) 20 Steps to Improve Organic Sesame Production. Frick and Amsterdam: Research Institute of Organic Agriculture (FiBL) and Tradin Organic Agriculture B.V. (in cooperation with GIZ and Selet Hulling), 52 pp. ↗
• Tan, A.Ş. (2015) Susam Tarımı. Çiftçi Broşürü No: 135. Menemen, İzmir: T.C. Gıda Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, 14 s. ↗ kaynak 2015 tarihli
• Marquez, N., Giachero, M.L., Declerck, S. and Ducasse, D.A. (2021) 'Macrophomina phaseolina: General Characteristics of Pathogenicity and Methods of Control', Frontiers in Plant Science, 12, 634397. ↗
• Suchoff, D., Gorny, A., Chavez, M. and Post, A. (2022) Screening Sesame for Resistance to Multiple Root-Knot Nematode Species. AG-936. Raleigh, NC: NC State Extension Publications, 18 July 2022. ↗
• Tamil Nadu Agricultural University (2023) Crop Protection — Sesame Diseases: Root rot/Stem rot/Charcoal rot (Macrophomina phaseolina) and Fusarium wilt (Fusarium oxysporum f.sp. sesami). TNAU Agritech Portal, Coimbatore (yıl, sayfadaki '© 2008-2023' telif notuna göre verilmiştir). ↗ kaynak kısmen doğrulandı
• Allen, R.G., Pereira, L.S., Raes, D. and Smith, M. (1998) Crop Evapotranspiration — Guidelines for Computing Crop Water Requirements. FAO Irrigation and Drainage Paper No. 56, Table 22. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. ↗ kaynak 1998 tarihli