Soğangiller

Bu sayı neden bu?

4 yıl, temiz toprakta koruyucu bir ALT SINIRDIR ve doğrudan okunmuş iki UC IPM önerisinin üstünü kapsar: soğan sak-ve-soğan nematodu (Ditylenchus dipsaci) için konukçu olmayan ürünle "en az üç yıl", pembe kök çürüklüğü (Setophoma/Phoma terrestris) için "Allium dışı ürünlerle 3-6 yıl". Kaynakların hiçbiri tam olarak "4 yıl" demez; 4, bu 3-6 aralığından seçilmiş temkinli bir değerdir. Bu süre bulaşık toprağı temizleyen bir süre DEĞİL, nematod ve pembe kök baskısını düşürüp patojen birikimini geciktiren bir tedbirdir. Beyaz çürüklük (Sclerotium cepivorum) ve Fusarium dip çürüklüğü için hiçbir bekleme yeterli değildir — UC IPM sırasıyla "rotasyon tek başına beyaz çürüklüğü kontrol etmez" ve mantarın "toprakta süresiz yaşayabildiği" ifadelerini kullanır. Pembe kök belirtisi ya da tekrarlı soğan geçmişi olan parselde bu sayı 6 yıla çekilmelidir.

🌱 Soğangiller azot BAĞLAMAZ, tüketir: baklagillerdeki gibi kök nodülü / Rhizobium ortakyaşamı taşımazlar, net bilanço topraktan azot çekme yönündedir. "Yüksek talep" sınıflandırması yaygın agronomik kabule ve sığ/seyrek kök sistemine dayanır; bu çalışmada sayısal bir azot-doz kaynağıyla (ör. kg N/ha önerisi) DOĞRULANAMAMIŞTIR — kesin gübreleme dozu için yerel toprak analizi ve bölgesel öneri esas alınmalıdır. Sığ kökleri, kök bölgesinin altına yıkanan nitratı geri alamaz; bu yüzden soğangilden SONRA derin köklü bir ürün (havuç, domates) veya saçak köklü bir tahıl koymak boşa giden azotu kurtarır, soğangili baklagil yeşil gübresinden SONRA ekmek ise sığ kök bölgesinde hazır azot bulmalarını sağlar.

🪴 FAO 56 Tablo 22'ye göre etkili kök derinliği (Zr) soğanda 0,3-0,6 m, sarımsakta 0,3-0,5 m'dir (karşılaştırma: havuç 0,5-1,0 m; domates 0,7-1,5 m). PIRASA bu tabloda yer almaz — "sığ köklü" nitelemesi soğan ve sarımsak üzerinden genellenmiştir. Proje çerçevesinde geçen "~0,3 m" değeri FAO 56'ya göre dardır; doğrusu soğanda 0,3-0,6 m'dir.

Bu familyayı vuran toprak kaynaklı etmenler (3)

Bu iki sütun aynı şey değildir. "Toprakta yaşama süresi" etmenin ne kadar hayatta kaldığını, "önerilen dönüş aralığı" ise hastalık baskısını zarar eşiğinin altına indirmek için beklenmesi gereken süreyi gösterir. Bu yüzden 20 yıl yaşayan bir etmen için 4 yıllık aralık önerilebilir — bu çelişki değildir, ama toprağın temizlendiği anlamına da gelmez.

Bundan sonra ne gelebilir?

Soğangiller hasat edildikten sonra aynı parsele ekilebilecekler.

• Buğdaygiller Çok iyi
  Üç bağımsız mekanizma aynı yöne işaret eder. (1) Nematod döngüsünü kırar: UC IPM, soğan sak-ve-soğan nematodu (Ditylenchus dipsaci) için "yabancı ottan arınmış tarlada mısır gibi konukçu olmayan ürünlerle en az üç yıl" önerisini doğrudan yapar. (2) Güney yanıklığını beslemez: UC IPM, soğanın da konukçusu olduğu Athelia rolfsii için mısır, sorgum, çeltik ve küçük tahılları ZAYIF konukçu sayar ve rotasyonda bunları önerir. (3) Kalıntı azotu kurtarır: yoğun saçak köklü tahıl, sığ köklü soğangilin altına yıkanan nitratı yakalar (SARE: sonbahar ekilen tahıl/çim, ekimden sonraki üç ay içinde akr başına 71 lb N'ye — yaklaşık 80 kg/ha — kadar tutabilir). UYARI 1 — Poaceae'nin tamamı eşit değildir: EPPO'da YULAF (Avena sativa) ve ARPA (Hordeum vulgare) D. dipsaci konukçusu olarak kayıtlıdır; nematod geçmişi olan parselde Poaceae ardılı MISIR olmalı, yulaf/arpa değil. UYARI 2 — yön önemlidir: UC IPM, "tahıl veya şeker mısırından SONRA soğan ekmek pembe kök riskini artırabilir" der. Tahılı soğangilin hemen ARDINA koymak doğru, hemen ÖNÜNE koymak yanlıştır.
• Turpgiller / Lahanagiller Çok iyi
  Turpgiller doku parçalanınca glukozinolatlarını izotiyosiyanata çevirir; bu uçucu bileşikler toprak kaynaklı patojen ve nematodlar üzerinde baskılayıcı etki gösterir (biyofümigasyon). Beyaz çürüklük açısından da güvenlidir: UC IPM açıkça "Allium dışı bitkilerin salgıları beyaz çürüklük sklerotlarının çimlenmesini uyarmaz veya başka şekilde etkilemez" der — yani turpgil sklerotu ne besler ne uyandırır; ayrıca yem turpu/hardalın kazık kökü, soğangilin sığ kök bölgesinin altına yıkanan nitratı yakalar. UYARI 1: biyofümigasyonun tarla etkinliği DEĞİŞKENDİR ve uygulamaya bağlıdır (çiçeklenme başında ince parçalama, hemen toprağa karıştırma, ardından sulama); "hardal ektim, toprak dezenfekte oldu" demek yanıltıcıdır. UYARI 2: EPPO'da Brassica napus, B. oleracea, B. rapa ve B. nigra tür düzeyinde Ditylenchus dipsaci konukçusu olarak kayıtlıdır — nematod geçmişi olan parselde temkinli olun. UYARI 3: hardal/kolza yeşil gübresi de bu familyadandır ve rotasyon sayımına dahil edilmelidir.
• Baklagiller İyi
  Baklagiller Rhizobium ortakyaşamıyla havadan azot bağlayarak soğangilin topraktan çektiği azotu rotasyona geri koyar (SARE: baklagil örtü bitkisi ardıl patates ürününün azot ihtiyacının %80-100'ünü karşılayabilir) ve UC IPM'e göre Allium dışı bitkilerin salgıları beyaz çürüklük sklerotlarının çimlenmesini uyarmaz. UYARI 1 — sıralama verimliliği: baklagilin asıl yeri soğangilin ARDI değil ÖNÜDÜR; soğangil arkasında kullanılmamış nitrat bıraktığı ve toprakta nitrat yüksekken biyolojik azot bağlama baskılandığı için baklagil burada potansiyelinin altında çalışır. UYARI 2 — güney yanıklığı: UC IPM, soğanın da konukçusu olduğu Athelia rolfsii (Sclerotium rolfsii) için fasulye, bezelye, tüylü fiğ ve yoncayı duyarlı ardıl sayar ve sklerotların toprakta en az beş yıl yaşadığını belirtir; sıcak bölgede (Akdeniz/Ege/GAP) bu hastalığın geçmişi varsa baklagil yerine mısır/tahıl tercih edin. UYARI 3: baklagilin "toprak yapıcı" etiketi esas olarak yeşil gübre olarak biçilip toprağa verildiğinde geçerlidir; tane için hasat edilirse azot bilançosu negatife dönebilir.
• Ballıbabagiller İyi
  Ballıbabagiller soğangilin izlenen anahtar toprak etmenlerinin bilinen konukçu kayıtlarında geçmez: ne UC IPM'in soğan-sarımsak ırkı Ditylenchus dipsaci listesinde ne de güney yanıklığı duyarlı ardıl listesinde yer alırlar, beyaz çürüklük sklerotu ise UC IPM'e göre Allium dışı bitki salgılarıyla uyarılmaz. Fesleğen tek yıllık, orta besin talepli bir yaz ürünü olarak soğan/sarımsak hasadından sonraki yatağa sorunsuz oturur. UYARI: nane, kekik ve biberiye ÇOK YILLIKTIR — bu türleri bir rotasyon yatağına dikmek o yatağı yıllarca plandan çıkarır; kalıcı bitki alanını rotasyon parsellerinden ayırın. Ayrıca nane kök sürgünüyle agresif yayılır, gömme kenarlık veya saksı gibi bir sınırlayıcı olmadan yatağa dikilmemelidir.
• Ebegümecigiller İyi
  Ebegümecigiller soğangilin konukçuya-özgü etmenlerinin (beyaz çürüklük, Fusarium f.sp. cepae, pembe kök) bilinen kayıtlarında geçmez; UC IPM'e göre Allium dışı bitki salgıları beyaz çürüklük sklerotunu uyarmaz, sklerot uykuda kalır. Pamuğun derin kazık kökü, soğangilin 0,3-0,6 m'lik sığ kök bölgesinin altına yıkanmış nitratı geri alır; bamya ise sıcak mevsim ürünü olarak erken hasat edilen sarımsak/soğanın ardından boşalan yatağı değerlendirir. UYARI: bamyanın güney yanıklığına (Athelia rolfsii) yüksek duyarlılığı bahçecilik literatüründe sık dile getirilir, ancak bu çalışmada doğrulanabilir bir kurumsal/hakemli kaynakla TEYİT EDİLEMEMİŞTİR. Sıcak-nemli bölgede güney yanıklığı geçmişi olan parselde temkinli davranıp bamya yerine mısır/sorgum tercih edin.
• Hodangiller İyi
  Hodan soğangilin konukçuya-özgü etmenlerinin bilinen konukçu kayıtlarında geçmez: UC IPM'in soğan-sarımsak ırkı Ditylenchus dipsaci listesinde ve güney yanıklığı duyarlı ardıl listesinde yer almaz, beyaz çürüklük sklerotu ise Allium dışı bitki salgılarıyla uyarılmaz. Agronomik artıları: kalın kazık kökü sıkışmış katmanı deler ve soğangilin sığ kök bölgesinin altındaki nitrata ulaşır; hızlı ve bol yeşil kütle verdiği için yeşil gübre/örtü bitkisi olarak biçilip toprağa karıştırılabilir; çiçekleri arı ve avcı/parazitoit böcekleri çeker, bu da bir sonraki üründe biyolojik mücadele kapasitesini artırır. UYARI: hodan yoğun biçimde kendi tohumunu döker ve ertesi yıl kendiliğinden çıkarak yabancı ot gibi davranabilir — tohum bağlamadan biçin.
• Kabakgiller İyi
  Kabakgiller soğangilin konukçuya-özgü etmenleriyle bağlantılı görünmez: UC IPM'e göre beyaz çürüklük sklerotu Allium yokluğunda uykuda kalır ve Allium dışı bitki salgılarıyla uyarılmaz, Fusarium oxysporum f.sp. cepae ise konukçuya özgü bir forma specialis'tir. Yüksek besin ve su talepleriyle, sığ köklü soğangilin arkasında kalan kalıntı azottan yararlanırlar. UYARI — güney yanıklığı: UC IPM soğan-sarımsak rehberi, soğanın da konukçusu olduğu Athelia rolfsii (500'den fazla konukçu, sklerot toprakta en az beş yıl) için KABAKGİLLERİ açıkça duyarlı ardıl sayar. Sıcak ve nemli bölgede, gövde dibinde beyaz yelpaze misel ve hardal tanesi büyüklüğünde kahverengi sklerot görülmüş bir parselde kabakgil yerine mısır/sorgum/tahıl koyun.
• Patlıcangiller İyi
  Patlıcangiller DERİN KÖKLÜDÜR — FAO 56 Tablo 22'ye göre domatesin etkili kök derinliği 0,7-1,5 m'dir ve soğanın 0,3-0,6 m'lik kök bölgesinin altına yıkanan nitratı geri alabilir; yüksek azot talepleri de bu kalıntı nitratı değerlendirir. Ayrıca UC IPM'e göre Allium dışı bitkilerin salgıları beyaz çürüklük sklerotunu uyarmaz ve Fusarium oxysporum f.sp. cepae konukçuya özgü bir forma specialis'tir. UYARI 1 — güney yanıklığı: UC IPM soğan-sarımsak rehberi, soğanın da konukçusu olduğu Athelia rolfsii için domates, patates ve biberi açıkça duyarlı ardıl sayar; sklerot toprakta en az beş yıl kalır, bu hastalığın geçmişi varsa patlıcangil ardılı doğru seçim değildir. UYARI 2 — köpek üzümü: UC IPM'in soğan-sarımsak ırkı nematod konukçu listesinde tüylü köpek üzümü (hairy nightshade) yer alır ve UC IPM rotasyonun ancak "yabancı ottan arınmış tarlada" işe yaradığını vurgular; parselde köpek üzümü varsa hangi ürünü ekerseniz ekin döngü kırılmaz. UYARI 3: patates toprağı sık karıştıran ve hasatta toprak taşıyan bir üründür; beyaz çürüklük bulaşık parselde temiz parsellere yayılma riskini artırır.
• Susamgiller İyi
  Susam, soğangilin izlenen toprak etmenlerinin bilinen konukçu kayıtlarında görünmez: ne UC IPM'in soğan-sarımsak ırkı Ditylenchus dipsaci listesinde ne de güney yanıklığı duyarlı ardıl listesinde yer alır; beyaz çürüklük sklerotu Allium dışı bitki salgılarıyla uyarılmadığı için susam parselde sklerot uyandırmaz. Agronomik olarak da uyumludur: derin kazık köklü, düşük su ve düşük azot talepli sıcak mevsim bitkisidir; sarımsak ve kuru soğanın Haziran-Temmuz'daki erken hasadından sonra boşalan yatağı ikinci ürün olarak değerlendirir ve toprağı yaz boyu örtülü tutar. NOT: düşük besin talepli olduğu için soğangilden kalan nitratın tamamını kaldırmaz — kalıntı azot kaygısı öncelikliyse mısır veya turpgil daha etkili bir seçimdir.
• Ispanakgiller (Pancargiller) Nötr
  Ispanakgiller soğangilin konukçuya-özgü etmenleriyle bağlantılı görünmez (UC IPM'e göre beyaz çürüklük sklerotu Allium dışı bitki salgılarıyla uyarılmaz; Fusarium f.sp. cepae konukçuya özgüdür) ve UC IPM'in güney yanıklığı duyarlı ardıl listesinde geçmezler; yüksek azot talepleri ve pancarın kazık kökü soğangilden kalan nitratı değerlendirir. UYARI — nematod: EPPO veri tabanında Beta vulgaris (pancar/şeker pancarı) Ditylenchus dipsaci konukçusu olarak kayıtlıdır ve şeker pancarında sak nematodu başlı başına bir araştırma ve üretim konusudur. Buna karşılık UC IPM'in soğan-sarımsak IRKI konukçu listesinde pancar geçmez; yani risk kesin değil KOŞULLUDUR. Parselde nematod geçmişi varsa pancarı soğangil ardılı olarak koymayın, mısır tercih edin; belirtisiz temiz toprakta ıspanak/pancar sorunsuz bir ara üründür. Ayrıca yabancı ot sirken de bu familyadandır ve rotasyon sayımına dahil edilmelidir.
• Maydanozgiller / Havuçgiller Nötr
  Bu familya soğangilden sonra hem güçlü bir artı hem de gözden kaçan bir eksi taşır. ARTI: havuç FAO 56 Tablo 22'ye göre 0,5-1,0 m derine iner ve soğanın 0,3-0,6 m'lik sığ kök bölgesinin altına yıkanmış nitratı geri kazanır — "soğandan sonra havuç" önerisinin gerçek mekanizması budur. EKSİ: UC IPM'in soğan-sarımsak ırkı Ditylenchus dipsaci konukçu listesinde KEREVİZ açıkça yer alır; EPPO'da ayrıca havuç (Daucus carota) ve maydanoz (Petroselinum crispum) tür düzeyinde kayıtlıdır; üstelik UC IPM güney yanıklığı sayfasında HAVUÇ duyarlı ardıllar arasında sayılır. ÇİFTÇİ KARARI: temiz toprakta (nematod ve güney yanıklığı geçmişi yok) havuç soğangilin çok iyi bir ardılıdır; ancak sarımsakta şişkinlik/çatlama, soğanda şişkin-bükük yaprak gibi nematod belirtisi görülmüşse ya da parselde güney yanıklığı geçmişi varsa Apiaceae'yi atlayıp mısır koyun — kereviz ve maydanozu bu iki durumda soğangil ardılı olarak hiç ekmeyin. Net etki koşula bağlı olduğu için skor "nötr"dür.
• Papatyagiller Nötr
  Papatyagiller soğangilin konukçuya-özgü etmenleriyle bağlantılı görünmez (UC IPM'e göre beyaz çürüklük sklerotu yalnız Allium salgısıyla uyarılır; Fusarium f.sp. cepae konukçuya özgüdür) ve UC IPM'in güney yanıklığı duyarlı ardıl listesinde geçmezler; ayçiçeğinin derin kazık kökü soğangilin sığ kök bölgesinin altındaki kalıntı azota ulaşır. ANCAK UYARI: UC IPM'in soğan-sarımsak ırkı Ditylenchus dipsaci konukçu listesinde "bazı marul çeşitleri" (certain lettuce cultivars) AÇIKÇA sayılır — nematod bulunan parselde soğandan hemen sonra marul ekmek döngüyü kırmaz, sürdürür; üstelik bu nematod kuru bitki artığında yıllarca canlı kalır. Hangi marul çeşitlerinin konukçu olduğu belirlenemediği için nematod geçmişi olan parselde marul yerine mısır önerilir. Familya içindeki bu bölünme (ayçiçeği/enginar sorunsuz görünüyor, marul riskli) nedeniyle net skor "nötr"dür.
• Semizotugiller Nötr
  Semizotu soğangilin izlenen toprak etmenlerinin bilinen konukçu kayıtlarında geçmez ve UC IPM'e göre Allium dışı bitki salgıları beyaz çürüklük sklerotunu uyarmadığı için sklerot yükünü artırmaz. Ancak pozitif bir öncü etkisi de yoktur: sığ köklü ve kısa döngülü olduğu için soğangilin bıraktığı asıl agronomik açığı — sığ kök bölgesinin altına yıkanan kalıntı nitratı — kapatmaz; o iş mısır ve yem turpu gibi derin/saçak köklü ürünlerin işidir. Zarar vermez, kazanç da sağlamaz; bu nedenle "nötr" verilmiştir. UYARI: semizotu çok bol tohum döker ve dökülen tohum yıllarca çıkışa devam eder, bir sonraki ürün için yabancı ot baskısı yaratabilir — tohum bağlamadan hasat/biçim yapın. UC IPM rotasyonun etkisini açıkça "yabancı ottan arınmış tarla" koşuluna bağlar.
• Soğangiller Kesinlikle kaçın 4 yıl bekle
  Aynı familyanın ardı ardına gelmesi, soğangilin konukçuya-özgü toprak patojenlerini kesintisiz besler. Pembe kök çürüklüğü için UC IPM "Allium dışı ürünlerle 3-6 yıl rotasyon" önerir ve "bir tarlada soğan ne kadar çok yıl yetiştirilirse hastalık o kadar yıkıcı olur" uyarısını yapar. Beyaz çürüklük sklerotları yalnızca Allium kök salgılarıyla uyanır, toprakta 20 yıldan uzun yaşar ve 10 kg toprakta tek bir sklerot hastalığı başlatmaya yeter — arka arkaya Allium ekmek sklerot yükünü katlar. Fusarium dip çürüklüğü etmeni ise UC IPM'e göre toprakta süresiz yaşayabilir. DİKKAT: soğandan sonra PIRASA ekmek "familya değiştirdim" anlamına gelmez — soğan-sarımsak ırkı nematodun konukçuları arasında pırasa ve frenk soğanı da vardır. Besin talebi de çakışır: her ikisi de yüksek azot talepli ve sığ köklüdür, aynı toprak katmanını üst üste boşaltır. UYARI: beyaz çürüklük ve Fusarium dip çürüklüğü bir kez girdiyse HİÇBİR bekleme süresi yeterli değildir; UC IPM "rotasyon tek başına beyaz çürüklüğü kontrol etmez" der. O durumda asıl iş bulaştırmamaktır: temiz/sertifikalı arpacık ve tohumluk, alet-çizme-tekerlek temizliği, hasta bitkileri tarlada bırakmamak.

🌿 Katalogdaki bitkiler (3)

Pırasa Sarımsak Soğan

Bu familyaya giren bitkiler (27)

Ürün katalogunda olmasa da bu familyaya giren bitkiler — ekim nöbetinde hepsi aynı sayılır.

📚 Kaynaklar

• University of California Statewide Integrated Pest Management Program (UC IPM) (n.d.) 'White Rot', UC Pest Management Guidelines: Onion and Garlic. Davis, CA: University of California Agriculture and Natural Resources. ↗
• University of California Statewide Integrated Pest Management Program (UC IPM) (n.d.) 'Pink Root', UC Pest Management Guidelines: Onion and Garlic. Davis, CA: University of California Agriculture and Natural Resources. ↗
• University of California Statewide Integrated Pest Management Program (UC IPM) (n.d.) 'Nematodes', UC Pest Management Guidelines: Onion and Garlic. Davis, CA: University of California Agriculture and Natural Resources. ↗
• University of California Statewide Integrated Pest Management Program (UC IPM) (n.d.) 'Fusarium Basal Rot', UC Pest Management Guidelines: Onion and Garlic. Davis, CA: University of California Agriculture and Natural Resources. ↗
• Coley-Smith, J.R., Mitchell, C.M. and Sansford, C.E. (1990) 'Long-term survival of sclerotia of Sclerotium cepivorum and Stromatinia gladioli', Plant Pathology, 39(1), pp. 58-69. ↗ kaynak 1990 tarihli kaynak kısmen doğrulandı
• Allen, R.G., Pereira, L.S., Raes, D. and Smith, M. (1998) Crop Evapotranspiration: Guidelines for Computing Crop Water Requirements, FAO Irrigation and Drainage Paper 56, Table 22. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. ↗ kaynak 1998 tarihli