Yer böcekleri

📖 Nasıl tanınır?

Yer böcekleri tek bir tür değil, çok geniş bir böcek familyasıdır (Carabidae). Türkçe adı Türkiye'de yapılan akademik çalışmalarda da "yer böceği" olarak geçer. Bu bölümde Türkiye kaynağı yalnızca bu adlandırmayı destekler; aşağıdaki tanıma bilgileri yabancı extension kaynaklarından gelmektedir.

ERİŞKİN. Gövde uzundur, sırtı sert ve parlaktır. Kaynaklarda boy 2 mm'den 35 mm'nin üzerine kadar veriliyor; en yaygın türlerde yaklaşık 4-25 mm. Bacaklar ve antenler uzundur; anten 11 parçalıdır ve ucunda topuz yoktur. Bazı türlerde göğüsle karın arasındaki bölüm belirgin biçimde daralmıştır (bel gibi bir boğum); bu bütün familya için geçerli bir özellik değildir. Gece avlanan türler genellikle koyu siyah ya da kahverengidir; gündüz dolaşan türler parlak, metalik veya desenli olabilir. Çoğunun kanadı vardır ama nadiren uçar, birçok tür ise tamamen uçamaz. Uzun bacaklar avı kovalayıp yakalamaya yarar.

LARVA. Burası çiftçinin en çok yanıldığı yerdir, çünkü larva erişkine hiç benzemez. Larva uzun gövdeli, yumuşak ve iri başlıdır; başında belirgin, kıvrık, iri kıskaç benzeri çeneler bulunur. Yaşamını toprak yüzeyinin altında, üst toprakta ya da bitki artığı katmanında geçirir. Dişi yumurtalarını (bir kaynağa göre 30-600 adet) toprağa veya bitki artığı katmanına bırakır. Pupa kahverengi-sarımsıdır ve toprak altında bir kokon içindedir.

SAHA İŞARETİ. Yer böceğinde parazitlenmiş yumurtanın siyahlaşması, mumya ya da turuncu kurtçuk gibi bir iz aramayın; bu familyada böyle bir işaret yoktur. Asıl işaret böceğin kendisidir: gündüz bir taşı, kalası, malç tabakasını ya da toprak keseğini çevirdiğinizde hızla kaçıp saklanan koyu renkli, parlak, hızlı böcekler büyük olasılıkla bunlardır.

Toprağı karıştırırken çıkan larvayı zararlı bir kurtçuk sanıp ezmeyin. Açılan kaynakların verdiği ayırt edici işaret şudur: başta öne dönük, belirgin, kıvrık, iri kıskaç benzeri çeneler. (Larvanın bacak sayısı bu künye için açılabilen kaynaklarda geçmediği için buraya yazılmadı.)

HUBUBAT TARLASINDA İSTİSNA. Bu "larvayı ezmeyin" kuralının bir istisnası vardır: Türkiye'de resmen zararlı sayılan ekin kambur böceği (Zabrus) hububatta zararı larva döneminde yapar. Hububat tarlasındaki larvalar için "Dikkat: her yer böceği dost değil" bölümüne bakın ve teşhisten emin değilseniz İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne danışın.

Kaynak: 1, 2, 3, 6

📖 Gece avlar, gündüz saklanır

Erişkinlerin çoğu gece aktiftir ve neredeyse bütün yaşamını toprak yüzeyinde geçirir. Birçok türün erişkinleri geceleyin bitkilere tırmanıp beslenir. Gündüz erişkinler, larvalar ise her zaman kompost yığınında, yaprak döküntüsünde, malç altında ve toprak üzerindeki nesnelerin altında bulunur.

Extension kaynağı erişkinlerin çoğunlukla gece aktif olduğunu belirtiyor; bu yüzden çiftçi onları çoğu zaman fark etmez ve yer böceğini hiç görmeden faydasını görür.

Görmek isterseniz iki yol var. Gündüz: malç, taş, kalas, saksı ya da odun altına bakın. Gece: hava karardıktan sonra el feneriyle yatakların arasında yavaşça dolaşın.

Kaynak: 1, 2, 3

📖 Neyi avlar, nasıl çalışır?

Kaynaklarda adı geçen avlar: sümüklüböcekler ve salyangozlar; tırtıllar (güve larvaları); toprak altında ve kökte beslenen böcek larvaları; yaprak bitleri; akarlar; kuyruksokarlar; kırkayaklar.

Kaynakların verdiği örnekler şu düzeydedir: güve larvaları için kesici kurt (cutworm), kurt (armyworm) ve gypsy moth larvası; böcek larvaları için mısır kök kurdu, patates böceği ve hıyar böceği larvası. Bu künyede tırtıllar için tür adı (örneğin yeşilkurt) yazılmadı, çünkü açılan kaynaklar bu ayrıntıyı vermiyor.

NASIL YAKALAR. Uzun bacaklar hızlı hareket etmeyi, güçlü çeneler avı kavramayı sağlar. Bir kaynak erişkinin günde kendi ağırlığı kadar besin tüketebildiğini yazıyor. Salyangoz konusunda uzmanlaşmış bir örnek de var: Scaphinotus cinsindeki türlerin başı alışılmadık biçimde uzun ve dardır, bu baş salyangoz kabuğunun ağzından içeri girebilir.

ÖNEMLİ ÇEKİNCE - LABORATUVAR TARLA DEĞİLDİR. Tarla sümüklüböceği (Deroceras reticulatum) üzerine yapılan bir çalışmada, buğday tarlasını taklit eden açık hava mini parsellerinde -yani yarı-arazi koşullarında- Pterostichus melanarius adlı yer böceği bütün boy sınıflarındaki sümüklüböcek sayısını belirgin biçimde azalttı ve belirgin bir boy tercihi göstermedi. Bu sonuç, daha önceki laboratuvar çalışmalarında bildirilen "en küçük sümüklüböcekleri tercih etme" bulgusuyla belirgin biçimde çelişiyor; laboratuvar bulgusu bu çalışmanın kendi sonucu değil, önceki çalışmalara ait bir karşılaştırmadır. Yazarlar olası nedeni tereddütle veriyor: mini parsellerdeki ortam karmaşıklığı muhtemelen küçük sümüklüböceklere iri olanlardan daha çok ve daha çeşitli saklanma yeri sağlamıştır. Makalenin başlığında da geçtiği gibi, laboratuvardan tarlaya genelleme yapmanın tehlikelerine açıkça dikkat çekiliyor. Bu sonuç tek bir yer böceği türü ve tek bir sümüklüböcek türüyle, yarı-arazi koşullarında elde edilmiştir; her yer böceğine ve her sümüklüböceğe doğrudan uyarlanamaz.

MEVSİM BOYU SÜREKLİLİK. Bir kaynak, yer böceklerinin besin durumuna göre böcek avı ile yabancı ot tohumu arasında gidip geldiğini yazıyor. Bu, ortada tek bir zararlı ya da tek bir ot yokken bile çiftlikte kalabilmelerini sağlıyor. Yani yer böceği bir salgın çıkınca dışarıdan gelen değil, orada yaşayan bir avcıdır.

Kaynak: 1, 2, 3, 5

📖 Yabancı ot tohumlarını da yer

Yer böcekleri yalnızca avcı değil. Bir extension kaynağı onları tarım ekosistemlerinde en yaygın belgelenmiş ve en tutarlı yabancı ot tohumu tüketicileri arasında sayıyor; özellikle Anisodactylus ve Harpalus cinslerini adlandırıyor.

Kuzey Karolina, Ohio, Iowa, Pennsylvania ve Michigan'da yapılan tarla çalışmalarında tohum yenme oranları, o sezonun toprak tohum bankasına girişini yüzde 80-90 veya daha fazla azaltacak kadar yüksek ölçülmüş. Bu bir tarla ölçümüdür, laboratuvar sonucu değildir.

ÇEKİNCELER, KAYNAĞIN KENDİSİNDEN. Yazarlar tohum yiyicilerin yabancı ot sorununu ortadan kaldırmasının beklenemeyeceğini, ancak kayda değer bir katkı sağlayabileceğini söylüyor. Ayrıca tek tek avcı türlerin hangi tohumu yiyeceği konusunda belirgin seçicilik gösterdiğini belirtiyorlar; kaynak bu seçiciliğin boy temelli olduğunu da ekliyor: küçük yer böcekleri küçük tohumları tüketiyor, daha iri böcekler ve kemirgenler ise iri tohumları tercih ediyor. Yani sonuç türden türe ve yerden yere değişir. Bu rakamlar Kuzey Amerika tarlalarından gelir, Türkiye koşullarında aynı oranın çıkacağı gösterilmiş değildir.

Kaynakta yenen ot tohumları arasında horozibiği (Amaranthus), sirken (Chenopodium album), şeytanelması (Datura) ve çoban çantası (Capsella bursa-pastoris) gibi otlar sayılıyor; kaynak bu otları yalnızca yaygın adlarıyla veriyor, Latince karşılıklar bu künyede eklenmiştir.

İki uygulama sonucu doğrudan ilgilidir. Birincisi: toprağı deviren ya da derin karıştıran her toprak işlemesi ot tohumlarını çoğu avcının ulaşamayacağı derinliğe gömer. İkincisi: yer böcekleri örtü bitkisi ekili parselleri, hemen yanı başındaki temiz çapalanmış parsellere açıkça tercih etmiştir.

Kaynak: 3, 4

📋 Bahçede ve tarlada nasıl desteklenir?

1) Toprak işlemesini azaltın. Kaynakların üzerinde en çok durduğu madde budur. Toprağı devirmeyen işleme (örneğin çizel) toprağı daha az bozar; azaltılmış toprak işleme hem tohum yiyen hem böcek yiyen türlerin ölümünü düşürür. Larvalar toprak işlemesine özellikle duyarlıdır.

2) Yüzeyde örtü bırakın. Minimum toprak işleme yüzeydeki bitki örtüsünü ve malcı korur, bu da mikro-habitat sağlar.

3) Canlı malç deneyin. Sıra aralarına ekilen kırmızı üçgül ya da ak üçgül gibi canlı malçların çok sayıda yer böceği çekebildiği bildiriliyor.

4) Kompost uygulayın. Kompost uygulanan toprakta yer böceği bolluğu çıplak toprağa kıyasla artıyor; kaynak bunu serin ve nemli bir ortamın korunmasına ve alternatif av sunulmasına bağlıyor.

5) Kalıcı bitki örtülü şeritler bırakın. Kalıcı olarak bitki örtülü tarla kenarları ya da tarlanın içinden geçen şeritler sürekli bir yaşam alanı sağlar. Ayrıntısı bir sonraki bölümde.

6) Geniş etkili böcek ilacından vazgeçin. Bunun nedeni "Neler zarar verir?" bölümünde.

Not: nektar bitkisi kısmında dikkatli olun. Açılan kaynaklarda yer böceğini besleyen bir nektar bitkisi listesi yok; yer böceğini tutan şey nektar değil, gündüz sığınağı, kışlama yeri, serin-nemli toprak ve sürekli av bulunmasıdır.

Kaynak: 1, 3, 4

📋 Yer böceği bankı (beetle bank) nasıl kurulur?

Yer böceği bankı, tarlanın içinden geçen kalıcı bir ot şeridi demektir.

KURULUM. Yaklaşık 60-150 cm genişliğinde yükseltilmiş bir sırt ya da yatak oluşturulur ve yerli, çok yıllık buğdaygil karışımıyla ekilir. Bu ölçü kaynakta 2-5 ft olarak veriliyor.

NEDEN İŞE YARAR. Uzun otlu bu sığınaklar yer böceği bolluğunu ve çeşitliliğini artırır; kararlı ve yalıtımlı bir kışlama alanı sunar. Bir kaynak, yer böceklerinin yer böceği bankına komşu tarlalarda iki kat daha bol bulunduğunu bildiriyor.

NEDEN YALNIZCA TARLA KENARI YETMEZ. Yer böceklerinin çoğunun kanadı vardır ama nadiren uçar; birçok tür tamamen uçamaz. Açılan kaynaklar uçuş yeteneğiyle yayılma mesafesi arasında metre cinsinden bir bağ vermiyor; ancak yürüyerek yayılan bir böceğin geniş bir tarlanın ortasına yavaş ulaşacağı beklenir. Kaynaklar da yalnızca tarla kenarını değil, tarlanın içinden geçen kalıcı bitki örtülü şeritleri öneriyor.

SABIR GEREKİR. Kaynak, bir yer böceği bankının en yüksek faydaya ulaşmasının birkaç yıl alabileceğini belirtiyor. İlk sezonda sonuç beklemeyin.

BAHÇE ÖLÇEĞİNDE KARŞILIĞI. Küçük bahçede bunun karşılığı yatakların arasında bozulmadan bırakılan otlu bir şerit, bir taş yığını, kalın bir malç bandı ya da yere bırakılmış bir kalastır.

Kaynak: 1, 3, 4

📖 Satın alınabilir mi?

Bu künye için açılan kaynakların hiçbiri yer böceklerinin ticari olarak satın alınıp tarlaya salınmasından söz etmiyor. Habitat önerisi veren kaynakların gösterdiği tek yol şudur: koruma yoluyla biyolojik mücadele, yani var olan popülasyonu habitat düzenlemesiyle barındırmak ve çoğaltmak.

Türkiye'de ruhsatlı bir ticari yer böceği ürünü bulunup bulunmadığı bu çalışmada doğrulanamadı.

Canlı doğal düşman ithali ya da doğaya salımı düşünüyorsanız, izin ve mevzuat durumunu İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne teyit ettirin. (Müdürlüğe başvuru yönlendirmesi resmî üretici duyurusunda da geçiyor; ancak o duyuru ticari satış, ithal ya da doğaya salım konusuna hiç değinmiyor.)

Kısacası: yer böceği satın alınmaz, kazanılır. Toprak işlemesini azaltmak, yüzeyde örtü bırakmak, kalıcı bir ot şeridi ayırmak ve geniş etkili ilaçtan vazgeçmek en etkili "satın alma" yöntemidir.

Kaynak: 1, 2, 3, 8

🐛 Neyi avlar

• Salyangoz ve sümüklüböcek Extension kaynakları sümüklüböcek ve salyangozu doğrudan av olarak sayıyor. Scaphinotus cinsinin alışılmadık biçimde uzun ve dar başı salyangoz kabuğunun ağzından içeri girebiliyor.
• Tarla sümüklüböceği (Deroceras reticulatum) Buğday tarlasını taklit eden açık hava mini parsellerinde (yarı-arazi koşulları) Pterostichus melanarius bu türün her boy sınıfındaki sayısını belirgin biçimde azalttı ve belirgin bir boy tercihi göstermedi. Daha önceki laboratuvar çalışmalarında ise en küçük bireylerin tercih edildiği bildirilmişti. Sonuç tek yer böceği türü ve tek sümüklüböcek türüyle, yarı-arazi koşullarında elde edilmiştir.
• Yaprak biti Extension kaynağının av listesinde doğrudan geçiyor.
• Patates böceği Kaynak, avlanan böcek larvaları arasında patates böceği larvasını örnek olarak veriyor.
• Kelebek ve güve tırtılları (Lepidoptera) Kaynaklar tür adı vermiyor; örnek olarak kesici kurt (cutworm), kurt (armyworm) ve gypsy moth larvaları sayılıyor. Bu yüzden burada tür adı yazılmadı.
• Toprak altı ve kökte beslenen böcek larvaları (Coleoptera) Örnek olarak mısır kök kurdu ve hıyar böceği larvaları veriliyor. Tel kurdu (Elateridae) açılabilen kaynaklarda geçmediği için bu listeye alınmadı.
• Akarlar (Acari) Kaynak yalnızca akarlar diyor, kırmızı örümcek gibi bir tür adı vermiyor; bu künyede de tür adı yazılmadı.
• Kırkayaklar (Diplopoda) UC IPM av listesinde geçiyor.
• Kuyruksokarlar (Collembola) Extension av listesinde geçiyor. Zararlı değildir; yer böceğinin ortada salgın yokken bile toprakta besin bulmasını sağlayan alternatif avlardandır.

🌼 Bunu bahçene çeken bitkiler

• Ak üçgül Sıra aralarına canlı malç olarak ekilen ak ya da kırmızı üçgülün çok sayıda yer böceği çekebildiği bildiriliyor.
• Çayır üçgülü (kırmızı üçgül) Aynı canlı malç önerisinde geçiyor.
• Çok yıllık yerli buğdaygil karışımı Yer böceği bankı, yaklaşık 60-150 cm genişliğinde yükseltilmiş bir sırta yerli çok yıllık buğdaygil karışımı ekilerek kurulur. Buradaki fayda nektar değil; gündüz sığınağı ve yalıtımlı kışlama alanıdır.

📅 Etkin dönem

Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim

Dönemler Türkiye geneli için yaklaşıktır; ilin, rakımın ve yılın gidişatı pencereyi kaydırır.

📚 Kaynaklar

1. Penn State Extension - "Ground and Tiger Beetles (Coleoptera: Carabidae)" üniversite yayım
2. UC Statewide IPM Program (UC IPM), Natural Enemies Gallery - "Predaceous Ground Beetles" üniversite yayım
3. eOrganic - "An Introduction to Ground Beetles: Beneficial Predators on Your Farm" üniversite yayım
4. eOrganic - "Promoting Weed Seed Predation and Decay" üniversite yayım
5. Bulletin of Entomological Research (Cambridge University Press) - "Predation and prey size choice by the carabid beetle Pterostichus melanarius (Coleoptera: Carabidae): the dangers of extrapolating from laboratory to field" hakemli makale
6. Biological Diversity and Conservation (DergiPark) - "Ground beetle (Carabidae: Coleoptera) records from Kaz dağları (Ida mountain)" hakemli makale
7. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Bitki Koruma Ürünleri (BKÜ) veri tabanı - "Ekin Kamburböceği (Zabrus tenebrioides)" ulusal kurum
8. T.C. Çankırı İl Tarım ve Orman Müdürlüğü - "Hububatta Zabrus (Ekin Kambur Böceği) Zararına Dikkat!" ulusal kurum