Böcek öldürücü nematod

📖 Nasıl tanınır?

Bu nematodları çıplak gözle göremezsiniz. Kaynaklara göre serbest yaşayan tek dönem "bulaştırıcı larva" (infective juvenile) denilen dönemdir; erişkin nematodlar konak böceğin içinde gelişir ve dışarıda dolaşmaz. Cornell'in kaynağı bulaştırıcı larvaların 0,4-1,5 mm uzunluğunda olduğunu ve ancak büyüteç veya mikroskopla görülebildiğini söyler. Yani paketi açtığınızda gözle bir şey "görememeniz" normaldir.

Sahada tanıdığınız şey nematodun kendisi değil, öldürdüğü böceğin cesedidir. Cornell'e göre steinernematid nematodların öldürdüğü böcekler kahverengi ya da açık kahve (ten rengi) olur; Heterorhabditis'in öldürdükleri ise kırmızıya döner ve dokular sakızımsı bir kıvam alır. Cornell ayrıca heterorhabditidlerin YENİ öldürdüğü böceklerin verdiği sönük ışımanın bu cinsi tanımanın en güvenilir yolu olduğunu söyler; bu ışıma yalnızca taze cesette görülür, eskimiş cesette aramayın. UC IPM aynı işareti şöyle tarif eder: Steinernema ile bulaşan böcekler kahverengimsi sarıya, Heterorhabditis ile ölenler tuğla kırmızısından mora döner. Toprağı karıştırırken böyle renk değiştirmiş bir larva bulursanız bu, nematodun iş gördüğünün işaretidir; o cesedi ezmeyin, toprakta bırakın, çünkü Cornell'e göre ceset içinde döngü birkaç günde tamamlanır ve yüz binlerce yeni bulaştırıcı larva dışarı çıkar.

Çok yaygın bir karışıklığı baştan ayıralım: "nematod" sözcüğü çiftçinin aklına çoğu zaman bitkiye zarar veren toprak nematodlarını getirir. Buradaki nematodlar ise kaynaklarda böcek paraziti olarak tanımlanır; bitkiye saldıran nematodlarla aynı şey değildir. Bitki paraziti nematodları anlatan bir kayıt bu kaynak setinde yoktu, bu yüzden onlar üzerine burada bir şey yazılmamıştır.

Kaynak: 1, 2, 3

📖 Nasıl çalışır?

UF/IFAS'a göre bulaştırıcı larva beslenmez; konağını karbondioksit, titreşim ve başka kimyasal ipuçlarına yanıt vererek bulur. Böceğe nefes delikleri (stigma), ağız, anüs ya da bazı türlerde vücut halkaları arasındaki yumuşak zarlar üzerinden girer ve kan boşluğuna (hemosöl) ulaşır.

Orada bağırsağında taşıdığı ortakyaşar bakteriyi salar: Steinernema türlerinde Xenorhabdus, Heterorhabditis türlerinde Photorhabdus. Bakteri böceğin kanında hızla çoğalır ve UF/IFAS'a göre konak genellikle 24-48 saat içinde ölür. Buna karşılık UC IPM, bulaşık böceklerin birkaç gün daha hareketli kalabileceğini ve ölümün uygulamadan 2-5 gün sonrasını bulabileceğini belirtir; yani uygulamanın ertesi günü sonuç beklemeyin. Nematodlar sonra ceset dokusuyla beslenir, olgunlaşır ve ürer; Cornell'e göre döngü birkaç günde tamamlanır ve yeni bulaştırıcı larvalar taze konak aramak üzere toprağa yayılır.

Av arama biçimi türden türe değişir. UF/IFAS bunu şöyle ayırır: S. carpocapsae "pusucudur" (enerji tasarruflu bir yaklaşımla hareketli böcekleri bekler), Heterorhabditis bacteriophora "gezgindir" (çok hareketlidir, genellikle toprak altında kalır ve kayda değer mesafeler kat eder), Steinernema feltiae ise ikisinin ortasında, karma bir arama stratejisi kullanır. Pratikte bu, S. feltiae'nin hem beklediği hem aradığı anlamına gelir.

Kaynak: 1, 2, 3

📖 Neyi avlar?

UF/IFAS'ın tür-hedef tablosunda Steinernema feltiae'nin hedefleri mantar sinekleri (fungus gnats, Bradysia spp.), kıyı sinekleri (shore flies) ve batı çiçek tripsi (western flower thrips) olarak verilir. Kaynak "trips" diye genel bir grup değil, tek tek bu adları yazar. Cornell ise S. feltiae'yi "özellikle olgunlaşmamış çift kanatlılara karşı etkili" diye niteler ve mantar sinekleri, kültür mantarı sinekleri ve tipulidleri (uzunbacaklı/çayır sineği larvaları) sayar; ayrıca "bazı kelebek-güve larvalarına" karşı da etkili olduğunu söyler. Cornell bu kelebek-güve türlerinin adını vermez, biz de vermiyoruz.

Diğer iki yaygın türle farkı işinizi kolaylaştırır. UF/IFAS'a göre Heterorhabditis bacteriophora'nın hedefleri beyaz kurtlar (Scarabaeidae larvaları), bozkurtlar, siyah asma hortumlu böceği, pire böcekleri, mısır kök kurdu ve narenciye kök hortumlu böcekleridir (Diaprepes spp.); Cornell de onu kelebek ve kın kanatlı larvalarına karşı çok yönlü, özellikle kök hortumlu böceklerinde (siyah asma hortumlu böceği) kullanışlı bulur. S. carpocapsae ise Cornell'e göre ağ kurtları, bozkurtlar, orduağzı kurtları ve odun delicileri gibi kelebek larvalarında öne çıkar. Yani S. feltiae "her şeye" değil, ağırlıkla topraktaki sinek larvalarına yönelen bir seçimdir.

Danaburnu konusunda dikkatli olun. Bu kaynak setinde danaburnuna karşı belgelenmiş tür Steinernema feltiae değil, Steinernema scapterisci'dir. UF/IFAS'ın ilgili künyesi bu türün Orthoptera takımındaki böcekleri, yani Scapteriscus ve Neocurtilla cinslerinden danaburnularını, ev cırcırböceğini, Gryllus cinsi cırcırböceklerini ve bir çekirge türünü enfekte edip öldürdüğünü; kın kanatlılar, kelebekler ve zar kanatlılardaki böceklerin ise zayıf konak ya da konak olmayan böcekler olduğunu belirtir. UF/IFAS'ın bu konak listesinde Gryllotalpa cinsi geçmez; kaynak Türkiye'deki danaburnu türlerine hiç değinmez, bu yüzden Türkiye'de hangi danaburnu türünün yaygın olduğu konusunda burada bir şey söylenmemiştir. Aynı kaynak, Florida'da danaburnularını doğal olarak enfekte ettiği bulunan S. glaseri ve S. carpocapsae için "ikisi de danaburnularını iyi enfekte etmedi ve enfekte olanlarda iyi üremedi" der.

Tel kurdu (Elateridae) için, açıp doğrulayabildiğim bu kaynak setinde S. feltiae'nin etkisini gösteren bir kayıt bulamadım; bu yüzden burada tel kurduna karşı bir etki iddiası yazılmamıştır.

Kaynak: 1, 2, 4

📋 Ne zaman ve nasıl uygulanır?

1) Doğrudan güneş ışığından kaçının. Cornell, kuruma ya da morötesi ışığın böcek öldürücü nematodları hızla etkisiz kıldığını, bu yüzden doğrudan güneş ışığından kaçınılması gerektiğini söyler ve örnek olarak erken sabah ya da akşam uygulamasını verir. UC IPM ise erken akşamı önerir: güneş ışığı en az düzeydedir ve toprak sıcaklığı aşırı sıcak değildir.

2) Önce sulayın. UC IPM uygulamadan önce hedef alanın sulanmasını ister.

3) Karıştırarak toprağa verin. UC IPM'e göre nematodlar etiket dozunda suyla karıştırılır ve karışım sürekli çalkalanarak toprağa can suyu gibi dökülür. Aynı kaynak sıcak suyla karıştırmamayı, serin ya da ılık su kullanmayı söyler.

4) Uygulamadan sonra tekrar sulayın, ama göllendirmeyin. UC IPM: sonradan sulamak nematodların toprağın derinine inmesine yardım eder; ancak toprağı su altında bırakacak kadar sulanmamalıdır, çünkü fazla su varsa nematodlar bulaşamaz.

5) Nemi sürdürün. UC IPM 3-4 gün sonra yeniden sulayarak toprağı nemli tutmayı ister; Cornell ise uygulanan alandaki toprağın uygulamadan sonra en az iki hafta nemli tutulması gerektiğini söyler.

6) Toprak sıcaklığına bakın. UC IPM nematodların en iyi 60-93 °F (yaklaşık 16-34 °C) arasında iş gördüğünü belirtir. Cornell tür bazında ayırır: S. feltiae toprak sıcaklığı 10 °C'ye kadar düştüğünde bile bulaşıcılığını korur; buna karşılık H. bacteriophora toprak 20 °C'nin altına indiğinde etkinliğini yitirmeye başlar, S. carpocapsae ise 22-28 °C aralığında en etkilidir. Serin toprakta S. feltiae'yi seçmenin nedeni budur.

7) Miktar. Cornell genel olarak işlenen alanın metrekaresine 250.000 bulaştırıcı larva gerektiğini yazar (akr başına yaklaşık bir milyar nematod).

8) Sonucu ertesi gün ölçmeyin. UC IPM bulaşık böceklerin birkaç gün daha hareketli kalabileceğini, ölümün uygulamadan 2-5 gün sonrasını bulabileceğini belirtir. Uygulamanın ertesi günü hâlâ gezen larva görmeniz, uygulamanın işe yaramadığı anlamına gelmez.

Ay aralığı olarak nisan-ekim verilmiştir; bu, kaynaklardaki toprak sıcaklığı eşiklerinin Türkiye koşullarına kabaca uyarlanmasıdır, kaynaklarda ay olarak geçmez. Kendi tarlanızın toprak sıcaklığına bakarak karar verin.

Kaynak: 1, 3

💡 Süzgeç, basınç ve ekipman

Pülverizatör basıncı çoğu çiftçinin sandığı kadar hassas bir eşik değil. Sera koşulları için yapılmış hakemli bir çalışmada S. feltiae üç hava emişli yelpaze memesiyle (AI 11003, TTI 11003, AD-IA 11004) 207, 413 ve 620 kPa (yaklaşık 2-6 bar) basınçlarda püskürtülmüş; canlılık ve patojenlik %80'in üzerinde kalmıştır. İlk denemede basınçlar arasında canlılık bakımından anlamlı fark bulunmamış, ikinci yıl yalnızca TTI 11003 memesinde 207 kPa'da anlamlı bir fark görülmüştür. Aynı çalışmada motorlu sırt pülverizatöründe 0, 10, 20 ve 30 dakikalık karıştırma sürelerinin canlılık ve patojenliği etkilemediği bildirilmiştir (tank sıcaklığı bu sırada 26 °C'den 30 °C'ye çıkmıştır).

Bunun bir çekincesi var: bu sonuçlar kontrollü laboratuvar koşullarında, Galleria mellonella larvalarıyla petri kabı biyodenemeleriyle elde edilmiştir. Tarlada aynı sonucu garanti etmez; yalnızca "basınç ve karıştırma tek başına nematodu öğütmez" demeye yeter.

Ekipman tarafında Cornell rahatlatıcı: böcek öldürücü nematodlar özel uygulama ekipmanı gerektirmez, standart tarım ilacı ekipmanıyla uyumludur — sırt, basınçlı, sisleme, elektrostatik, fanlı ve havadan püskürtücüler ile sulama sistemleri dahil. Süzgeç göz açıklığı için ölçülü bir eşiği bu kaynak setinde bulamadım; bu konuda ürün etiketine bakın ve gerekirse üreticiye sorun. Cornell ayrıca nematodların püskürtme tankında uzun süre bekletilemeyeceğini belirtir: karıştırdıysanız aynı gün bitirin.

Kaynak: 1, 6

📖 Bahçede nasıl desteklenir?

Bu, uğur böceği ya da yaban arısı gibi nektarla beslenen bir yırtıcı değildir; çiçek şeridi ya da nektar bitkisi kurmanın ona doğrudan bir faydası yoktur. İhtiyacı olan şey nem, gölge ve karıştırılmamış topraktır.

Cornell uygulama sonrası toprağın en az iki hafta nemli tutulmasını, UC IPM 3-4 günde bir yeniden sulamayı söyler. UF/IFAS ise bu nematodların pH'ı 4 ile 8 arasında olan kumlu toprakta en iyi çalıştığını belirtir. Kuruyan çıplak toprak onların en büyük düşmanıdır.

İyi haber: Türkiye'de zaten varlar. Türkiye Biyolojik Mücadele Dergisi'nde yayımlanan Marmara Bölgesi faunası çalışmasında (Güneş & Gözel, 2016) 11 ilden mayıs-eylül aylarında (2006-2007) toplanan 362 toprak örneğinden 22 izolat elde edilmiş; bunların 13'ü Steinernema (7'si Steinernema feltiae, 5'i S. affine, 1'i S. carpocapsae), 9'u Heterorhabditis bacteriophora çıkmıştır. En çok izolat Sakarya (6) ve İstanbul'dan (5) gelmiştir. Aynı çalışma nematodların doğal habitatlardan, yani meşe, çınar, çam, kavak, söğüt ve çayır-çim alanlarının topraklarından elde edildiğini yazar.

Bu habitat listesinden çıkan pratik sonuç şudur (kaynağın önerisi değil, bizim okumamız): ağaç altı, örtülü, gölgeli ve nemli kalan topraklar bu nematodların doğal yaşam alanıdır. Toprağı örtülü ve nemli tutmak, mevcut yerli popülasyonu korumanın en makul yoludur.

Kaynak: 1, 2, 3, 5

📖 Satın alınabilir mi?

Dünyada evet, ama seçenek sanıldığından dar. Cornell yaklaşık 80 böcek öldürücü nematod türünün tanımlandığını, bunlardan en az 12'sinin ticarileştirildiğini yazar. UF/IFAS ürünlerin in vivo ya da in vitro (katı ve sıvı kültür) yöntemlerle üretildiğini belirtir.

Güvenlik tarafı rahatlatıcı. UF/IFAS bu nematodların insanlar için toksik kabul edilmediğini, ABD'de EPA pestisit kaydından muaf tutulduklarını, kişisel koruyucu donanım ya da alana yeniden giriş kısıtı gerekmediğini ve böceklerde direnç sorunlarının olası görülmediğini yazar.

Türkiye tarafı: Marmara faunası çalışması Steinernema feltiae'nin Türkiye topraklarında doğal olarak bulunduğunu gösteriyor. Buna karşılık Türkiye'de ruhsatlı, satışta bir S. feltiae ürünü olup olmadığını bu kaynak setinden doğrulayamadım. Satın almadan önce ürünün ülkedeki kayıt durumunu ve soğuk zincirle nasıl geleceğini satıcıya sorun; canlı doğal düşman ithali ya da doğaya salımı söz konusuysa il/ilçe Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne teyit ettirin.

Kaynak: 1, 2, 5

🐛 Neyi avlar

• Mantar sineği larvası (Bradysia spp.) En iyi belgelenen hedef. UF/IFAS'ın tür-hedef tablosunda S. feltiae'nin hedefi olarak "fungus gnats (Bradysia spp.)" yazar; Cornell de mantar sineklerini ve kültür mantarı sineklerini sayar. Kaynak cins düzeyinde konuşur, tür adı vermez.
• Batı çiçek tripsi (western flower thrips) UF/IFAS tür-hedef tablosunda S. feltiae'nin hedefleri arasında "western flower thrips" olarak geçer — tüm trips takımı değil, bu tek zararlı. Kaynak Latince tür adı vermediği ve hangi gelişme döneminin hedeflendiğini belirtmediği için burada da yazılmamıştır.
• Uzunbacaklı sinek (çayır sineği) larvası (Tipulidae) Cornell, S. feltiae'yi özellikle olgunlaşmamış çift kanatlılara karşı etkili bulur ve tipulidleri açıkça sayar.
• Kıyı sineği (Ephydridae) UF/IFAS tür-hedef tablosunda S. feltiae'nin hedefleri arasında "shore flies" olarak geçer.
• Bazı kelebek ve güve tırtılları (Lepidoptera) Cornell "bazı kelebek-güve larvaları" der ve tür adı vermez. Kaynak tür belirtmediği için burada da belirli bir zararlıya bağlanmamıştır.

📅 Etkin dönem

Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim

Dönemler Türkiye geneli için yaklaşıktır; ilin, rakımın ve yılın gidişatı pencereyi kaydırır.

📚 Kaynaklar

1. Cornell University, College of Agriculture and Life Sciences - New York State IPM Program, "Insect-killing nematodes" (Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America) üniversite yayım
2. University of Florida IFAS Extension, "Entomopathogenic Nematodes (Nematoda: Rhabditida: families Steinernematidae and Heterorhabditidae)", EENY-530 / IN944 üniversite yayım
3. UC Statewide IPM Program (UC IPM), University of California, "Nematode Application Tips", Home and Landscape / Pest Management Guidelines üniversite yayım
4. University of Florida IFAS Extension, "Mole Cricket Nematode, Steinernema scapterisci Nguyen & Smart (Nematoda: Rhabditida: Steinernematidae)", EENY-092 / IN249 üniversite yayım
5. Güneş, C. & Gözel, U., "Marmara Bölgesi'ndeki entomopatojen nematod faunasının belirlenmesi", Türkiye Biyolojik Mücadele Dergisi, 2016; 2(2): 93-102 (DergiPark) hakemli makale eski kaynak (2016)
6. Moreira GF, Batista ESDP, Campos HBN, Lemos RE, Ferreira MDC, "Spray Nozzles, Pressures, Additives and Stirring Time on Viability and Pathogenicity of Entomopathogenic Nematodes (Nematoda: Rhabditida) for Greenhouses", PLoS One 2013; 8(6): e65759 hakemli makale eski kaynak (2013)