Bombus ve yalnız arılar

titreşimli tozlayıcı · Bombus terrestris

Bombus, domates gibi "titreşimli tozlaşma" isteyen çiçeklerin polenini koparabilen iri, tüylü bir tozlayıcıdır; bal arısı bu titreşimi üretemez. Bahçede desteklemenin yolu ilaçtan değil çiçek sürekliliği, çıplak toprak, kışın ayakta bırakılan kuru gövde ve bozulmamış yer altı yuvalarından geçer. Ticari koloni satın alınabilir, ancak seradan kaçış ve yerel popülasyonla alt tür düzeyinde genetik karışım literatürde tartışılan bir konudur.

⚠️ Güvenlik uyarısı Dikkat

Bombus zararlı değil, tozlayıcıdır; ilaçlamada hedef alınmamalıdır. Üç noktada dikkat gerekir.

1) Çiçekli yabancı ot ya da çiçekteki ürün varken yapılan geniş etkili böcek ilacı uygulaması kolonileri vurabilir. Larson ve arkadaşlarının kontrollü kafes denemesinde, etiket dozunun üst sınırında (0,45 kg a.m./ha) klotianidin uygulanmış çiçekli çim parselinde 6 gün beslenen Bombus impatiens kolonilerinin hiçbiri yeni kraliçe üretemedi. Aynı denemede çiçek başları uygulamadan önce ya da hemen sonra biçildiğinde olumsuz etki görülmedi.

2) Ticari koloniler açık arazide kullanılır ya da kullanılmış kovanlar dışarıda bırakılırsa doğaya kaçış olur. İber Yarımadası'nda kaçak bireyler, dışarıda bırakılmış kovanda kurulan yeni yuva ve doğadan yakalanan olası melezler kayda geçmiştir. Ticari koloni kullanacaksanız kapalı serada kullanın ve kullanılmış kovanı açıkta bırakmayın; yazarların önerisi kovanın dondurularak ya da kapalı kutuya alınarak elden çıkarılmasıdır.

3) Yer altı yuvalarını ve kışlayan kraliçelerin bulunabileceği işlenmemiş köşeleri bozmayın. Bulduğunuz bir yuvaya elle dokunmayın, üstünü açmaya ya da örtmeye çalışmayın; çevresinde iş yapmayı birkaç ay erteleyin, koloni yıllıktır ve kendiliğinden biter. Bu künyede açılan kaynaklarda bombusun sokma davranışı ve arı zehiri alerjisi riski üzerine bilgi bulunamadığı için bu konuda ayrıntılı bir uyarı verilmemiştir; yuvaya elle müdahale önerilmemesinin bir nedeni de budur.

⚠️ Yer altı yuvasını bozmayın

Bombus yuvası genelde görünmez. Maryland Üniversitesi yayımı "genellikle yer altındaki bir boşlukta ya da bir ot öbeğinde yuva yaparlar; yuvalar küçüktür ve nadiren görülür" der. Wisconsin-Madison yayımı bombusu "kovuk yuvalayıcı" olarak tanımlar ve örnek olarak öbek ot, kaya/taş arasındaki boşluklar ve kemirgen deliklerini sayar.

Yuvayı bulduysanız yıkmanız için bir neden yok, çünkü koloni yıllıktır. Maryland yayımına göre yuva normalde 2-3 ay yaşar; bu sürenin sonunda kurucu kraliçe, işçileri ve erkekleri ölür. Geriye yalnızca çiftleşmiş yeni kraliçeler kalır. Yuvaya elle müdahale etmeden birkaç ay bekleyin, kendiliğinden biter.

Asıl kritik dönem kıştır. Maryland yayımına göre yeni kraliçeler çiftleştikten sonra "toprakta bir yerde kış uykusuna yatar" ve ertesi ilkbahar çıkar; Wisconsin yayımı bu diyapoz döneminin 6-9 ay sürebildiğini yazar. Maryland'in tozlayıcı bahçe yayımı da "işlenmemiş alanları" ve "el değmemiş toprağı" barınak olarak sayar.

Buradan çıkan pratik sonucun bir çıkarım olduğunu belirtmek gerekir: açılan kaynaklar toprak işlemesinin kışlayan kraliçeleri öldürdüğünü doğrudan ölçmüyor. Ancak kraliçenin kışı toprakta geçirdiği kayıtlı olduğu için, çit dibi, sınır şeridi ve ot öbeği gibi köşeleri sonbahar ve kış boyunca derin toprak işlemesinden, ezici makine trafiğinden ve kazıdan uzak tutmak makul bir önlemdir.

Kaynak: 3, 4, 5

⚠️ Neler zarar verir?

Çiçek varken yapılan geniş etkili böcek ilacı uygulaması. Kentucky Üniversitesi'nden Larson, Redmond ve Potter'ın 2013 tarihli PLoS One çalışması bunu ölçtü. Denemede 3,05 x 3,05 m telli kafeslerde, yaklaşık %30'u ak üçgülle kaplı çim parselleri etiket dozunun üst sınırında (klotianidin 0,45 kg aktif madde/ha, klorantraniliprol 0,23 kg a.m./ha) ilaçlandı. Bombus impatiens kolonileri (bir kraliçe + 20 işçi) bu parsellerde 6 gün zorunlu olarak beslendi, sonra ilaçsız bir kırsal alana taşınıp 6 hafta serbest bırakıldı. Klotianidine maruz kalan koloniler taşındıktan sonra daha yavaş ağırlık kazandı ve 10 koloninin hiçbiri yeni kraliçe üretemedi; kontrol ve klorantraniliprol gruplarında 10 koloniden 6-7'si kraliçe üretti. Klorantraniliprol grubunda ağırlık artışında ya da diğer koloni sağlığı göstergelerinde bozulma görülmedi.

Bu bir kontrollü kafes denemesidir ve kullanılan tür Bombus terrestris değil, Kuzey Amerika türü Bombus impatiens'tir. Tarlada arı ilaçlı alandan uzaklaşabilir; kafeste uzaklaşamadı. Kullanılan doz da etiket aralığının üst sınırıdır; daha düşük dozda aynı sonucun çıkacağı bu denemeden bilinemez. Yazarların kendi çekincesi de metne taşınmalı: nektarda ölçülen klotianidin derişimi (171±44 ppb), tohum ilaçlı ürünlerde sistemik geçişle tipik olarak görülenden yüksekti ve yazarlar "bulaşmanın hangi mekanizmayla gerçekleştiğinin büyük ölçüde bilinmediğini" yazıyor. Yani bulgu, çiçekli örtünün doğrudan ilaçlanmasının riskini gösterir; her uygulama biçiminin aynı sonucu vereceğini göstermez. Yazarlar ayrıca, kolonileri feda etmeselerdi klotianidin grubunun toparlanmış olabileceğini, ancak işçiden kraliçe üretimine geçişteki her gecikmenin koloni başarısızlığı olasılığını artırdığını belirtiyor.

Aynı çalışmadan çıkan doğrudan uygulanabilir bulgu şudur: uygulamadan önce ya da hemen sonra çiçek başları biçilip yeni çiçekler oluştuktan sonra koloniler konduğunda iki ilaç da olumsuz etki yapmadı. Zarar, uygulama anında açık olan çiçeklerden geliyor.

Kalın malç ve örtü kumaşı. Utah State kaynağına göre kalın kabuk, talaş ve gevşek çakıl malçları yer arıları için geçilmezdir; yabancı ot örtü kumaşı ise "arı için asfalt kadar geçirimsizdir".

Gündüz yağmurlama sulaması. Aynı kaynak, sulanmış alana dönen dişilerin çamurla ve silinmiş yuva girişleriyle karşılaştığını söyler.

Erken bahar temizliği. Maryland yayımı kuru gövdelerin sonbaharda bırakılmasını ve ilkbaharda çok erken budanmamasını ister; gövde içinde kışlayan yalnız arılar bu temizlikle atılır.

Genel tutum. Maryland Üniversitesi'nin bombus yayımı bu arıların "korunması ve teşvik edilmesi" gerektiğini, "ilaçlamayı önermediklerini" açıkça yazar. Tozlayıcı bahçe yayımı da "bahçenizde pestisit kullanmayın; bir miktar zarara katlanmayı öğrenin ve zararlıları doğal yollarla yönetin" der.

Bu künyede açılan kaynaklarda gece aydınlatması ve toz gibi etkenlerin bombus üzerindeki etkisine dair veri bulunamadığı için o başlıklar burada yazılmamıştır.

Kaynak: 4, 5, 6, 8

⚠️ Ticari koloni kaçışı ve yerel popülasyon tartışması

Ticari koloni seradan kaçar. Seabra ve arkadaşlarının 2019'da Evolutionary Applications dergisinde yayımlanan İber Yarımadası çalışmasında, seralar dışında yakalanan dört dişi ve üç erkeğin "büyük olasılıkla ticari kovanlardan kaçanlar" olduğu belirtiliyor. Yazarlar ayrıca kullanımdan sonra sera dışında bırakılan bir ticari kovanın dış karton kutusuyla iç plastik kutusu arasında yeni bir yuva kurulduğunu ve kullanılmış kovanların içinde çok sayıda erkek ile muhtemelen yeni kraliçe olan iri dişiler bulunduğunu kaydediyor.

Melezleşme kaydedildi, ama kesinlik sınırlı. Aynı çalışmada doğadan yakalanan üç olası melez, PCA'nın yanı sıra Structure, Introgress ve NewHybrids yöntemleriyle de saptandı. Tartışma tür düzeyinde değil alt tür düzeyindedir: ticari stoklarda büyük olasılıkla Bombus terrestris terrestris ve Bombus terrestris dalmatinus, yörenin yerli alt türü ise Bombus terrestris lusitanicus.

Yazarların kendi çekinceleri buraya aynen taşınmalıdır: melezleşen allellerin uyum (fitness) etkisini doğrudan değerlendiremediklerini; karışımın düzeyi ve zamanlaması için kesin birey tahmini yapmanın daha çok birey ve daha çok genomik belirteç (tüm genom yeniden dizilemesi) gerektirdiğini; özellikle güney bölgede örneklem boyunun sağlam bir karşılaştırmaya izin vermediğini; popülasyon düzeyindeki D-istatistiği sonuçlarının sıfırdan anlamlı biçimde farklı olmadığını kendileri yazıyor.

Türkiye tarafı. Meydan ve arkadaşlarının 2016'da Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi'nde yayımlanan çalışmasında, Türkiye yerli ve ticari Bombus terrestris popülasyonları çalışılan beş mikrosatelit lokusu bakımından "benzer genetik yapıda" bulunmuş. Aynı çalışma türün Türkiye doğal faunasında en yaygın bombus türü olduğunu da belirtir. Bu bulgu tek başına karışım olmadığını kanıtlamaz; Seabra ve arkadaşlarının belirttiği gibi karışımın düzeyini ölçmek çok daha fazla belirteç ister. Beş lokusluk bir karşılaştırmanın bu soruyu çözecek çözünürlükte olmadığı yorumu bu künyenin çıkarımıdır, kaynakların doğrudan ifadesi değildir.

Yazarların somut önerisi: kullanılmış kovanlar sera dışında bırakılmamalı, dondurularak ya da kapalı bir kutuya alınarak usulünce elden çıkarılmalıdır. Seabra ve arkadaşları ayrıca yerli bombusların yerel üretimle ticari kullanımının araştırılıp özendirilmesini, karışımı saptamaya yönelik bir izleme programı kurulmasını ve ticaret ile ithalat düzenlemeleri belirlenirken yerli olmayan tozlayıcı kullanımının uzun vadeli ekolojik etkilerinin hesaba katılmasını öneriyor.

Çiftçi için pratik karşılığı: ticari koloniyi kapalı serada kullanın, açık arazide salmayın, kullanılmış kovanı çitin dibine atmayın.

Kaynak: 9, 11

⚖️ Yasal sınır

Canlı tozlayıcı kolonilerinin üretimi, satışı, taşınması ve salımı izne tabi olabilir. Gösterit ve Gürel'in ticari bombus yetiştiriciliği için saydığı temel gereklilikler arasında ilgili bakanlıktan alınacak "üretim izni" yer alır; bu koşul koloniyi üreten ve pazarlayan tarafa aittir. Açılan kaynaklar, koloniyi satın alan çiftçinin alım, taşıma ya da kullanım için ayrı bir izin alması gerektiğini bildirmiyor. Bu künyede bilerek belirli bir yönetmelik ya da madde numarası verilmemiştir; güncel izin, bildirim ve kayıt koşullarını il veya ilçe Tarım ve Orman Müdürlüğü'nden teyit etmek bu künyenin genel ihtiyat önerisidir, kaynaklara dayanan bir zorunluluk bildirimi değildir.

Hukuki danışmanlık ve tavsiye sunulmamaktadır. Tüm eylemler uygulayıcıların kendi sorumluluğundadır. Ticari üretim ve satış düşünüyorsan yürürlükteki mevzuatı ve ilgili il müdürlüğünü esas al.

🤔 Belirsizlik ve çelişkiler

1) Türkiye'deki yerel Bombus terrestris popülasyonlarının ticari hatlarla ne ölçüde karıştığı bu künyede açılan kaynaklarla çözülemedi. Kaçış ve melezleşme kaydı İber Yarımadası'na aittir (Seabra ve ark. 2019) ve Türkiye'ye doğrudan aktarılamaz; Türkiye'den açılabilen tek karşılaştırma (Meydan ve ark. 2016) yalnızca beş mikrosatelit lokusuna dayanır.

2) Türün Türkiye faunasında doğal olarak bulunduğu kaynaklıdır (Meydan ve ark. 2016 türü "Türkiye doğal faunasında en yaygın bulunan bombus türü" olarak tanımlar). Ancak alt tür düzeyinde hangi alt türün Türkiye'nin hangi bölgesinde doğal olarak bulunduğu bu künyede doğrulanamamıştır. Seabra ve ark.'nın Bombus terrestris dalmatinus'u ticari stoklarda sayması, bu alt türün Türkiye'deki doğal yayılışını kanıtlamaz.

3) Aktivite ayları girilmedi. Açılan kaynaklardaki çıkış tarihleri Wisconsin (nisan ortası-mayıs başı) gibi soğuk iklimlere aittir; Türkiye ve Akdeniz kıyısı için doğrulanmış bir uçuş/çıkış takvimi bulunamadığı için ay bilgisi bilerek boş bırakılmıştır.

4) Pestisit bulgusu Bombus impatiens ile, telli kafeste zorunlu beslenme koşulunda ve etiket dozunun üst sınırında elde edilmiştir; Bombus terrestris, açık tarla koşulu ve daha düşük dozlar için doğrudan sonuç değildir. Yazarlar bulaşma mekanizmasının büyük ölçüde bilinmediğini kendileri belirtir.

5) Verim rakamları 10 çalışmadan 21 denemeye dayanan bir meta-analizden gelir. Denemelerin sera mı açık tarla mı koşulunda yürütüldüğüne dair bir niteleme makalede bulunamadığı için bu künyede iddia edilmemiştir; rakamlar yine de doğrudan tarla beklentisi olarak okunmamalıdır. Aynı meta-analizde en büyük ve anlamlı etki büyüklüğü açık tozlaşmada ölçülmüştür (g=1,771) ve yazarlar bu değerin geniş değişkenliğini tozlayıcı topluluğu farkı ile küçük örneklem boyuna bağlar.

6) Yalnız arıların toprak/kovuk yuvalama oranları (%75-%25) Kuzey Carolina ve Utah verisidir; Türkiye faunası için doğrulanmış bir oran bulunamadı. Gövde bitkisi listeleri de Kuzey Amerika bahçelerine göre hazırlanmıştır.

7) Larvanın rengi, boyu ve kuluçka yapısının mumlu olup olmadığı açılan kaynaklarda tarif edilmediği için yazılmamıştır; parazitlenme belirtileri (mumyalaşma, siyahlaşma, renk değişimi) konusunda da bilgi bulunamadı. Gece aydınlatması ve tozun bombus üzerindeki etkisi için de kaynak bulunamadığı için bu konular metne alınmadı.

8) Bombusun sokma riski ve arı zehiri alerjisi konusunda bu künyede açılan kaynaklarda bilgi bulunamadığı için sayısal ya da kesin bir güvenlik uyarısı verilememiştir; boşluk gizlenmemiştir.

9) Türkiye'deki güncel ticari koloni kullanım hacmi bilinmiyor. Elimizdeki 150 bin koloni rakamı 2014 tarihli bir yayımdan gelir ve sezonu kaynağın Türkçe ile İngilizce özetleri arasında çelişkilidir (2013-2014'e karşı 2012-2013).

📖 Nasıl tanınır? Erişkin ve larva

Erişkin bombus iri ve tıknaz bir arıdır. Maryland Üniversitesi eklenti yayımına göre boyu yaklaşık 6-25 mm (1/4 ile 1 inç arası), rengi siyah-sarı ve karnı tüylüdür. Bahçede en sık marangoz arısıyla karıştırılır; ayırt edici işaret karnın üstüdür: marangoz arısında karnın üstü çıplak ve parlaktır, bombusta tüylüdür.

Larva erişkine hiç benzemez ve bu ayrımı bilmek bir bombus yuvasının hayatını kurtarır. Wisconsin-Madison Üniversitesi'nin bombus yayımına göre yumurtadan çıkan larvalar kurtçuğa (maggot) benzer görünümdedir; birkaç larva evresi geçirir, sonra ipeksi bir koza örüp başkalaşımla erişkin işçiye dönüşür. Larvalar tek tek serbest dolaşmaz: kraliçenin getirdiği polen topaklarının içinde, kaynağın "kuluçka öbeği" (brood clump) dediği ortak bir öbekte gelişir. İlk işçiler yumurtadan yaklaşık 2-3 hafta sonra kozalarından çıkar.

Saha işareti: toprak altındaki bir boşlukta, ot öbeğinin dibinde ya da eski bir kemirgen deliğinde polen topakları, ipeksi kozalar ve aralarında kurtçuk benzeri larvalar görürseniz bu bir bombus yuvasıdır; toprak zararlısı kurtçuk yığını değildir. Yuvaya dokunmayın, üstünü açmaya ya da örtmeye çalışmayın; çevresinde iş yapmayı birkaç ay erteleyin (koloninin ömrü için aşağıdaki uyarı bölümüne bakın).

Bu künyede açılan kaynaklar larvanın rengini ve boyunu ayrıntılı tarif etmiyor; yukarıdaki tarif kaynağın "kurtçuk benzeri, koza içinde gelişir" ifadesiyle sınırlıdır. Kozanın ve larvanın rengi, yapının mumlu olup olmadığı bu kaynaklarda yazmadığı için burada da yazılmamıştır. Parazitlenme belirtisi (mumyalaşma, siyahlaşma, renk değişimi) konusunda da bu kaynaklarda bilgi bulunamamıştır.

Kaynak: 3, 4

📖 Ne yapar, nasıl çalışır? Titreşimle tozlaşma

Bombus avcı değildir; işi tozlaşmadır. Ohio State Üniversitesi eklentisinin sera domatesi yayımına göre bombus çiçeğin başçıklarını (anter) kavrar ve göğüs kaslarını çok yüksek frekansta titreştirir; polen anterden sıçrayarak arının tüylerine düşer. Buna titreşimli tozlaşma (buzz pollination) denir.

Bal arısı bunu yapamaz. Aynı yayım açıkça "bal arıları titreşimli tozlaşma yapmaz ve başka çiçek kaynaklarına erişebildiklerinde domatesi tozlamayı gönüllü olarak seçmezler" der. Cooley ve Vallejo-Marín'in 2021 tarihli meta-analizi de en yaygın kullanılan takviye tozlayıcı olan Apis mellifera'nın "poleni koparacak titreşimi üretemediğini" yazar. Domatesin ayrıca nektarı yoktur; arıya sunduğu tek ödül polendir. Polen peşindeki bombusun domates için doğru arı olmasının nedeni budur.

Aynı meta-analizin titreşimle tozlanan ürünler olarak saydıkları: domates, patlıcan, kivi, yaban mersini, turna yemişi, ağaç domatesi (tamarillo), pepino, lulo ve bazı yabani Solanum türleri.

Etkisi: meta-analizde titreşim yapabilen arılarla tozlanan domateslerde meyve ağırlığı kontrole göre ortalama %64,7 arttı (Hedge's g 1,237; %95 güven aralığı 0,764-1,710). Mekanik titreşim (0,468) ve titreşim yapamayan arılar (0,470) istatistiksel olarak anlamlı fark üretmedi.

Aynı meta-analizdeki en büyük ve istatistiksel olarak anlamlı etki büyüklüğü ise açık tozlaşmaya aittir: Hedge's g 1,771 (%95 güven aralığı 0,930-2,613). Yani tozlayıcıya açık koşul, titreşim yapabilen arılarla yapılan takviyenin de üstünde bir değer üretmiştir. Yazarların kendi çekincesi: açık tozlaşmanın etki büyüklüğü çalışmalar arasında geniş biçimde değişiyor ve bu, büyük olasılıkla çalışmalardaki tozlayıcı topluluklarının türdeş olmayan bileşimini ve küçük örneklem boyunu yansıtıyor. Ticari koloni almayı düşünen çiftçinin bu rakamı da görmesi gerekir; yabani tozlayıcısı bol bir alanda takviyenin ek katkısının ne olacağı bu veriden okunduğu kadar açık değildir. Bu son cümledeki pratik yorum künyenin çıkarımıdır, kaynağın doğrudan ifadesi değildir.

Ohio State yayımı da örtüaltı (sera ve yüksek tünel) domatesi kapsamında "domateste arıyla tozlaşmanın meyve tutumu, verim ve ağırlık bakımından diğer bütün tozlaşma yöntemlerinden daha iyi sonuç verdiğini" belirtir; bu ifade örtüaltı bağlamına aittir, açık tarla için genelleştirilmemelidir.

Bu rakamları doğrudan tarla beklentisi gibi okumayın. Meta-analizin yazarları tam veriyle analize giren deneme sayısının 10 çalışmadan 21 denemeyle sınırlı olduğunu, açık tozlaşmanın etkisinin çalışmalar arasında geniş biçimde değiştiğini ve kullanılan domates çeşitlerinin tozlaşmaya farklı tepki verebileceğini kendileri yazıyor. Denemelerin hangi koşulda (sera mı, açık tarla mı) yürütüldüğüne dair bir niteleme ise makalede bulunmadığı için bu künyede de yazılmamıştır.

Kaynak: 1, 2

📋 Bahçede nasıl desteklenir?

1) Çiçek sürekliliği kurun. Maryland Üniversitesi'nin tozlayıcı bahçesi yayımı "nektar ve polen kaynağını mümkün olduğunca uzun süre sağlayın, çiçeklenme dönemleri üst üste binen bitkiler seçin" der. Tek bir bol çiçekli hafta değil, mevsim boyu kesintisiz çiçek hedefleyin.

2) Güneş gören birkaç yeri çıplak toprak bırakın. Utah State Üniversitesi eklentisine göre yerli arı türlerinin en az dörtte üçü toprakta yuva yapar. Aynı kaynak kalın kabuk, talaş ya da gevşek çakıl malçlarının yer arıları için "geçilmez" olduğunu, yabancı ot örtü kumaşının ise "arı için asfalt kadar geçirimsiz" olduğunu söyler. Her yeri malçlamayın, her yere kumaş sermeyin.

3) Gündüz yağmurlama sulaması yapmayın. Aynı kaynak, sulanmış yuva alanına dönen dişilerin "çamurla, değişmiş görsel işaretlerle ve silinmiş yuva girişleriyle" karşılaştığını yazar ve öneriyi açık verir: yağmurlamayı gündüz kullanmayın, ya gece sulayın (analar yuvadayken) ya da gündüz damlama kullanın.

4) Kuru gövdeleri kesip atmayın. Maryland yayımı "sonbaharda kuru gövdeleri bırakın, ilkbaharda çok erken budamayın" der. NC State eklentisinden Debbie Roos gövdeleri kış sonu/ilkbahar başında (şubat sonu-mart) kestiğini, 20-60 cm (8-24 inç) yükseklikte dikme bıraktığını ve en erken çıkan gövde yuvalayıcıları olan duvarcı arılar için mart başına kadar bir kısmını kesmiş olmayı hedeflediğini yazar. Utah kaynağı da budarken "arılar için yaklaşık 30 cm'lik bir dip gövde bırakın" diyor.

5) Bozulmamış bir köşe bırakın. Maryland yayımına göre barınak; işlenmemiş alanlarda büyüyen çok yıllıklar, kullanılmayan odun yığını, kuru dallar ve el değmemiş topraktır.

6) Su koyun. Aynı yayım bahçeye ya da yakınına bir su kabı, kuş banyosu veya küçük bir havuz konmasını, sivrisinek üremesin diye suyun iki günde bir değiştirilmesini önerir.

7) İsterseniz yapay yuva kurun. Utah kaynağı kâğıt pipet astarlı delinmiş ahşap blokları, kesilmiş kamışları ve sert kâğıt tüpleri sayar.

Kaynak: 5, 6, 7

📋 Yalnız arı yuvası: boş gövde ve çıplak toprak

Bombus sosyaldir, ama tozlayıcı arıların çoğu yalnız yaşar: her dişi kendi yuvasını açar, kendi larvasını besler. NC State eklentisine göre Kuzey Carolina'nın yerli arılarının yaklaşık %75'i toprakta açtıkları tünellerde, yaklaşık %25'i kovuklarda yuva yapar. Utah State eklentisi de yerli arıların "en az dörtte üçünün" toprakta yuva yaptığını yazar. Bu oranlar Kuzey Amerika verisidir; Türkiye faunası için doğrulanmış bir oran bu künyede bulunamadı.

Toprak yuvalayıcılar için: güneş gören, iyi drene, malçsız ve örtü kumaşsız yamalar bırakın. Utah kaynağı ayrıca ağır (killi) toprakta açılmış, en az 30 cm yüksekliğindeki dik toprak setlerin bazı arı türlerini, özellikle ter arılarını (sweat bees, Halictidae) yuvalamaya çektiğini yazar; kaynak bu koşulu ağır toprak için verir, hafif kumlu toprak için aynı sonuç bildirilmemiştir. Aynı kaynak Halictus rubicundus örneğinde olduğu gibi bazı türlerin salt çıplak toprak yerine seyrek çakıl/dere taşı örtüsünü tercih ettiğini de aktarır; yani "çıplak toprak" her tür için tek reçete değildir.

Gövde ve kovuk yuvalayıcılar için: içi boş ya da özlü gövdeli bitkileri kışın ayakta bırakın, kış sonunda 20-60 cm'lik dikmeler halinde kesin. NC State yayımının içi boş gövdeli örnekleri arasında rezene, ipek otu/süt otu (Asclepias), arı balsamı (Monarda, bee balm), koni çiçeği ve çubuk darı (switchgrass, Panicum virgatum); özlü gövdeli örnekleri arasında mor ekinezya, dağ nanesi (Pycnanthemum), sumak, altınbaşak, yıldız çiçeği ve öküzgözü papatyası yer alır. Not: Türkçede "arı otu" adı yerleşik olarak Phacelia tanacetifolia'yı karşılar; buradaki bitki o değil, Monarda'dır. Utah kaynağı küçük marangoz arılarının ahududu ve gülün ölü özlü kanlarını, kesilmiş sumak sürgünlerini ve Rus adaçayının ölü gövdelerini oyduğunu yazar.

Hazır yuva isterseniz Utah kaynağı kâğıt pipet astarlı delinmiş ahşap blokları, kesilmiş kamışları ve sert kâğıt tüpleri önerir. NC State yayımına göre bu gövdelerde duvarcı arılar, yaprak kesen arılar, reçineci arılar, yün tarayıcı arılar, sarı yüzlü arılar ve küçük marangoz arıları yuvalanır.

Kaynak: 6, 7

📖 Satın alınabilir mi? Türkiye'deki durum

Önce çerçeve: Bombus terrestris Türkiye'nin doğal faunasında da bulunur. Meydan ve arkadaşlarının 2016 tarihli çalışması bu türü "Türkiye doğal faunasında en yaygın bulunan bombus türü" olarak tanımlar. Dolayısıyla aşağıdaki ticari koloni tartışması, yabancı bir türün doğaya salınması tartışması değildir; aynı tür içinde alt tür ve genetik karışım düzeyinde bir tartışmadır.

Evet, ticari bombus kolonisi satılıyor ve Türkiye'de yaygın kullanılıyor. Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi'nde yayımlanan Gösterit ve Gürel'in 2014 tarihli derlemesine göre dünyada yılda bir milyondan fazla Bombus terrestris kolonisi, özellikle sera domatesi yetiştiriciliğinde tozlaşma için kullanılıyor. Türkiye'de örtüaltı yetiştiriciliğin yoğun yapıldığı Akdeniz sahil bölgesinde bombus arılarına ilgi yıldan yıla önemli artış göstermiş; yaklaşık 150 bin ticari koloni kullanıldığı bildiriliyor. Bu rakamın sezonu kaynağın kendi içinde tutarsızdır: Türkçe özet 2013-2014 sezonunu, İngilizce özet aynı rakam için 2012-2013 sezonunu veriyor. Ayrıca yayım 2014 tarihlidir; aradan geçen on yıldan fazla süre nedeniyle güncel kullanım düzeyi bu kaynaktan bilinemez.

Aynı derleme ticari bombus yetiştiriciliği için gereken koşulları sıralarken teknik bilgi, uygun yetiştirme tesisi, alet ve ekipman, damızlık ana arı ve deneyimli pazarlama personelinin yanında ilgili bakanlıktan alınacak "üretim izni"ni de sayıyor. Bu koşul koloniyi üreten ve pazarlayan tarafa aittir; kaynak, koloniyi satın alan çiftçi için ayrı bir izin şartı bildirmez.

Ölçek ve süre. Ohio State eklentisinin sera yayımına göre örtüaltı (sera ve yüksek tünel) koşullarında koloniler genellikle 10-14 hafta dayanır; yani sezon boyunca yenileme gerekir. Aynı yayımın verdiği yoğunluk hektara 7-15 kolonidir; kaynak bu rakamı kendi verisi olarak değil, Morandin ve arkadaşlarının 2001 tarihli çalışmasına atıfla aktarır. Yayım fazlasının "aşırı tozlaşmaya" yol açabileceği konusunda uyarır: yetiştiriciden, titreşimli tozlaşma etkinliği ile tohum sayısı, meyve boyu ve meyve çapı arasında azalan verim ilişkisinin başladığı noktayı fark etmesini ister. Bu bir ölçüm sonucu değil, bir izleme uyarısıdır; kaynak eşiği çiçekteki berelenme izi (bruise mark) puanlama ölçeğine bağlar ve 3. düzey ve üzerine dikkat çeker. Bu ölçeğin ayrıntısı künyede verilmemiştir, kullanacaksanız kaynağın kendisine bakın. Kısacası daha çok koloni her zaman daha iyi değildir.

Bu künye bilinçli olarak ticari koloni kullanım protokolü (kutu içeriği, kovanın nereye ve nasıl asılacağı, saklama süresi, taşıma koşulları gibi) aktarmaz. Bunlar ürüne özgüdür ve üreticinin kendi teknik belgesinden alınmalıdır. Canlı arı alımı, taşınması ve kullanımıyla ilgili güncel koşulları il veya ilçe Tarım ve Orman Müdürlüğü'ne teyit ettirmek ise kaynaklara dayanan bir zorunluluk bildirimi değil, bu künyenin genel ihtiyat önerisidir.

Kaynak: 1, 10, 11

🌼 Bunu bahçene çeken bitkiler

Domates Titreşimli tozlaşma ister. Nektar üretmediği için arıya tek ödülü polendir; Ohio State yayımına göre örtüaltı (sera) domatesinde arıyla tozlaşma, diğer bütün yöntemlerden daha yüksek meyve tutumu, verim ve ağırlık verir.
Patlıcan Cooley ve Vallejo-Marín'in (2021) titreşimle tozlanan ürünler listesinde yer alır.
Yaban mersini Aynı kaynağın titreşimle tozlanan ürünler listesinde.
Kivi Aynı kaynağın titreşimle tozlanan ürünler listesinde geçiyor.
Ak üçgül Larson ve arkadaşlarının kafes denemesinde bombusların beslendiği çim içi çiçek örtüsü buydu (parselin yaklaşık %30'u). Çiçekteyken ilaçlanmaması gereken tipik örtü bitkisi.
Ahududu Utah State kaynağına göre ölü, özlü kanlarını küçük marangoz arıları yuva olarak oyar. Budarken yaklaşık 30 cm dip gövde bırakın.
Gül Ölü özlü kanları küçük marangoz arılarına yuva olur (Utah State).
Sumak Kesilmiş sürgünleri yuva olarak kullanılır (Utah State); NC State'in özlü gövdeli bitkiler listesinde de yer alır.
Rus adaçayı Ölü gövdeleri küçük marangoz arılarınca yuva olarak oyulur (Utah State; kaynakta "Russian sage" olarak geçer).
Rezene NC State'in içi boş gövdeli, gövde yuvalayan arılara yarayan bitkiler listesinde (bronz rezene olarak).
Mor ekinezya NC State'in özlü gövdeliler listesinde; gövdesini kış sonuna kadar ayakta bırakın.
Arı balsamı (Monarda) NC State'in içi boş gövdeliler listesinde (kaynakta "bee balm"); Maryland tozlayıcı bahçe yayımında da anılıyor. Dikkat: Türkçede "arı otu" adı yerleşik olarak Phacelia tanacetifolia'yı karşılar; kastedilen bitki o değildir.
Dağ nanesi NC State'in özlü gövdeliler listesinde.
Altınbaşak NC State'in özlü gövdeliler listesinde.
İpek otu (süt otu) NC State'in içi boş gövdeliler listesinde; Maryland yayımı Asclepias tuberosa'yı tozlayıcı bahçe bitkisi olarak öneriyor.
Çubuk darı NC State'in içi boş gövdeliler listesinde (kaynakta "switchgrass"); gövdesini kış boyunca ayakta bırakın.
Liatris Maryland yayımının tozlayıcı bahçe önerileri arasında; NC State'in özlü gövdeliler listesinde de var.

📚 Kaynaklar

Bu künyedeki bazı sonuçlar kaynaklardan çıkarımla derlenmiştir; kaynaklar bunu birebir bu cümlelerle söylemez.

Bu bilgi bilgilendirme amaçlıdır, zirai danışmanlık değildir. Ülkendeki ruhsat ve doz sınırları farklı olabilir; ürün etiketine ve yerel mevzuata uy. Hukuki danışmanlık ve tavsiye sunulmamaktadır. Tüm eylemler uygulayıcıların kendi sorumluluğundadır.

📖 Üye olmadan okuyorsun: bu ay 2 künye hakkın kaldı. Sınır her ayın başında yenilenir; ücretsiz hesapla sınır tamamen kalkar.

🌱 Bu bilgiyi kendi bostanında kullan

EkoBostan ücretsiz bir çiftçi defteridir: ekimlerini planla, gözlemini yaz, ekim nöbetini takip et, don uyarısı al. Ansiklopedi bu defterin açık rafıdır — hesabın olunca künyelerin tamamı sınırsız açılır.

Ücretsiz hesap aç 💚 Destek ol