Buğday
Triticum aestivum · Buğdaygiller · tahıl · Tek yıllık
Yerel adlar: buğday, ak buğday, yumuşak buğday, hububat
ℹ️ Buğdaygillerin (eski adı Gramineae) ana bitkisi. Arpa, çavdar, yulaf, tritikale, MISIR ve ÇELTİK de aynı familyadandır — 'buğdaydan sonra mısır' familya değiştirmek SAYILMAZ. Kök boğazı çürüklüğü ve pas hastalıkları üst üste tahıl ekiminde katlanır. DİKKAT: Karabuğday (Fagopyrum esculentum) buğdaygil DEĞİLDİR (Polygonaceae).
📅 Ekim–dikim–hasat pencereleri
- Ekim: Ekim–Kasım · Hasat: Haziran–Temmuz — kışlık ekim
Pencereler geneldir; kendi ilinin iklimi ve o yılın gidişatı belirleyicidir. Don takibiyle birlikte değerlendir.
🌾 Yerel ve atalık çeşitler (5)
Karakılçık 🌾 Atalık · Hatay
Yerel eş adlar: Karakılçık buğdayı
Adını siyah renkli kılçıklı başaklarından alan, iri ve sert taneli bir yerel buğday çeşididir; Hatay yöresinde nesillerdir yetiştirilir. Son yıllarda Seferihisar ve Çanakkale gibi başka bölgelerde de atalık tohum projeleriyle ekimi yaygınlaşmıştır.
📚 Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği — İklim Dostu Çiftlikler proje dokümanı: 'Hatay – Karakılçık Buğdayı' · kaynağa git ↗
Kırik 🌾 Atalık · Erzurum
Yerel eş adlar: Köse, Conkesme, Polatlı Kösesi
Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum, Kars, Van, Muş, Artvin) yaygın, kırmızı kabuklu-beyaz içli, proteince zengin bir yerel ekmeklik buğday popülasyonudur; ekmeklik kalitesiyle bilinir. Bazı kaynaklar Kırik ile Köse'yi aynı tipin bölgesel adları olarak değerlendirir.
📚 KSÜ Doğa Bilimleri Dergisi — 'Ekmeklik Buğday Çeşitlerinin Erzurum Kuru Tarım Koşullarına Adaptasyonu' (DergiPark); Glutensiz Beslenme Rehberi 'Kırik (Köse) Buğdayı' sayfası · kaynağa git ↗
Topbaş 🌾 Atalık
Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi'nde Kırik ve Göle buğdayı gibi popülasyonlarla birlikte yoğun olarak yetiştirilmiş bir yerel ekmeklik buğday popülasyonudur; ad, yuvarlak-sık başak yapısına gönderme yapar.
📚 Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi (JOTAF) — 'Yerel Ekmeklik Buğday Genotiplerinin Bazı Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi' (DergiPark) · kaynağa git ↗
Üveyik 🌾 Atalık
Yerel eş adlar: Şahman
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da yetiştirilmiş, kurak koşullara uyumlu bir yerel buğday popülasyonudur; Kırşehir-Amasya-Tokat yöresinde Şahman adıyla da anılır. Üniversite denemelerinde marjinal alanlar ve yağışa dayalı üretim için umut verici bulunmuştur.
📚 Ege Üniversitesi Açık Erişim — 'Yerel ekmeklik buğday çeşitlerinin bazı agro-morfolojik özellikler bakımından Bornova koşullarındaki performansları'; Gaziosmanpaşa Üniv. Ziraat Fak. Dergisi — 'Türkiye'de Yerel Buğday Popülasyonlarının Durumu' · kaynağa git ↗
Zerun 🌾 Atalık · Sivas/Zara
Yerel eş adlar: Zeron, Zerin, Selçuklu Nazarlığı
Sivas yöresine özgü, 1000-1600 m rakımlı kıraç koşullara uyum sağlamış atalık bir ekmeklik buğday popülasyonudur; Zara-Çalözü çevresinde aile üretimiyle yaşatılmıştır. Bazı kaynaklar Zerun adını Köse/Kırik tipi buğdayların Kayseri-Sivas yöresindeki adı olarak da verir.
📚 Ekşi Maya Akademisi — Yadigar Buğdaylar Projesi 'Zerun Buğdayı' sayfası; Sivas Times haberi 'Zerun buğday tescil yolunda' · kaynağa git ↗
🔄 Ekim nöbetinde Buğdaygiller
Buğdaygiller ekim nöbetinin "kırıcı" halkasıdır. Geniş konukçulu beyaz küf etmeni Sclerotinia sclerotiorum 74 familyada 425 türü hastalandırdığı hâlde buğday ve arpa için hastalık yapıcılığına destek bulunmamıştır (Derbyshire ve ark. 2022); Verticillium solgunluğunda da mısır, buğday, arpa ve sorgum konukçu olmayan münavebe ürünleri arasında sayılır (UC IPM). Bu yüzden domates-patates, lahana, ayçiçeği ya da baklagilden sonra araya bir tahıl yılı koymak toprağı gerçekten dinlendirir. Ama tahılın kendi sınırı vardır: tahılı tahılın üstüne ekmeye devam ederseniz göçerten (take-all) ve kök boğazı çürüklüğü birikir — sürekli buğdayda zarar genellikle üçüncü-dördüncü yılda ağırlaşır. Bir de azot tarafı vardır: sap-saman toprağa karıştığında geçici azot açlığı yapar, ardından azot seven bir ürün gelecekse takviye planlanmalıdır.
Aynı parsele dönüş: en az 2 yıl. (kaynakta açıkça yazıyor)
Bu familya azot BAĞLAMAZ, tersine topraktan çeker; özellikle mısır ve buğday yüksek azot talepli ürünlerdir. Pratikte daha sık gözden kaçan ikinci etki kalıntıdadır: Ohio State Üniversitesi Extension, USDA verisine dayanarak buğday sapının karbon/azot (C:N) oranını 80/1 verir ve ayrışmanın hızlı olduğu eşiğin 20:1 ve altı olduğunu, 80:1'de ayrışmanın çok daha yavaş olacağını belirtir. Sap toprağa karıştırıldığında onu parçalayan mikroorganizmalar topraktaki mevcut azotu kendi bünyelerine bağlar (immobilizasyon) ve geçici azot açlığı oluşur; aynı kaynak bu belirsizlik yüzünden buğday sapı için hiç azot kredisi verilmediğini yazar. Sonuç: tahıl anızının hemen ardından azot seven bir ürün planlıyorsanız azot takviyesi gerekir, ya da anızdan sonra baklagil koyarak açığı kapatın.
🤝 Kardeş bitkiler
Kardeş bitki bilgisi geleneksel bahçecilik gözlemleri ve kardesbitkiler.org uyum verisine dayanır; kesin kural değil, yerleşim önerisidir.
Bu bilgi bilgilendirme amaçlıdır, zirai danışmanlık değildir. Ülkendeki ruhsat ve doz sınırları farklı olabilir; ürün etiketine ve yerel mevzuata uy. Hukuki danışmanlık ve tavsiye sunulmamaktadır. Tüm eylemler uygulayıcıların kendi sorumluluğundadır.
📖 Üye olmadan okuyorsun: bu ay 2 künye hakkın kaldı. Sınır her ayın başında yenilenir; ücretsiz hesapla sınır tamamen kalkar.
🌱 Bu bilgiyi kendi bostanında kullan
EkoBostan ücretsiz bir çiftçi defteridir: ekimlerini planla, gözlemini yaz, ekim nöbetini takip et, don uyarısı al. Ansiklopedi bu defterin açık rafıdır — hesabın olunca künyelerin tamamı sınırsız açılır.